KITA AVRUPASI VE COMMON LAW SİSTEMLERİNDE KANUNİLİK İLKESİNİN GELİŞİMİ VE GENEL ESASLARI

Authors : Alp Öztekin

Pages : 201-316

Doi:10.30915/abd.1677807

View : 165 | Download : 454

Publication Date : 2026-02-27

Article Type : Research Paper

Abstract :Günümüzde hem kıta Avrupası hem de common law sistemlerinde benimsenmiş olan kanunilik ilkesi, aydınlanma ve klasik okulun etkisiyle on sekizinci yüzyılın sonlarından itibaren pozitif hukuk metinlerine girmeye başlamıştır. Bu reformlardan önce ise ceza hukukunun son derece öngörülemez bir yapıda olduğunu ve hakimin sınırsıza yakın bir takdir yetkisi bulunduğunu söylemek mümkündür. Kanunilik ilkesini ve temel felsefesini geliştiren klasik okulun bu uğurdaki en temel amacı da işte hakimin bu takdir yetkisini sınırlandırabilmek, insanlara hukuk nezdinde öngörülebilir bir yaşam sunabilmek olmuştur. Aynı zamanda liberal hukuk devleti ideolojisini de geliştiren aydınlanma filozofları; bu ideoloji ile doğrudan bağlantılı olan kanunilik ilkesini, bireyin devlete karşı kalkanı olarak kuramlaştırmışlardır. Feuerbach ise ilkenin nihai amacını genel önleme şeklinde beyan etmekle, ilkenin kalkan şeklindeki temel versiyonuna bir temel versiyon daha eklemiş ve bu kalkanın yanına kılıcı da yerleştirmiştir. İlkenin bir diğer versiyonu ise Locke ekseninde, tabii hukukun pozitif hukuk normlarından üstün tutulduğu versiyonudur. Aydınlanma ile birlikte kıta Avrupası’nda kanunilik ilkesi reformu gerçekleşmeye başlamış ise de common law sistemlerinde bu reformun gerçekleştirilebilmesi yaklaşık iki yüz yıllık bir gecikmeyle olmuştur. Bu reform öncesinde ise hakimlerin ceza hukuku alanında hukuk yaratabilmesi kabul edilmiş ve bu yaratılan hukuktan doğan common law külliyatı da ceza hukukunun bağlayıcı bir kaynağı olarak benimsenmiştir. Bu sebeple toplu normlar içeren ciddi ceza kanunları da yürürlüğe konulmamıştır. Lakin öngörülebilirlik noktasında ciddi eleştirilere konu olan bu sistem, özellikle yirminci yüzyılın ikinci yarısından sonra ekseriyetle tüm common law ülkelerinde değiştirilmiş, kıta Avrupası’na yakın bir sisteme geçilmiştir. İlkenin bütün versiyonları ve gerek kıta Avrupası gerekse kanunilik ilkesi reformlarından sonra kıta Avrupası’na benzer bir görünüme kavuşan common law sistemlerindeki ortak olan genel esasları; içerisinde kıyas yasağını, kanunların açıkça kaleme alınması gereğini ve geçmişe etki yasağını barındıran belirlilik ilkesi ile (common law sistemlerindeki birkaç istisnai durum dışında) suç ve ceza hukuku yaptırımlarının ancak kanunla yürürlüğe konulabilmesi esası şeklindedir. Temelde suç ile ceza hukuku yaptırımları bakımından geçerli olan kanunilik ilkesi, suç ve yaptırımların tespitinde doğrudan yahut dolaylı etkisi sebebiyle muhakeme hukuku bakımından da geçerlidir.
Keywords : Kanunilik, Belirlilik, Kıta Avrupası, Common Law, Öngörülebilir

ORIGINAL ARTICLE URL