Söz Edimi Kuramı Açısından 5. ve 6. Sınıf Türkçe Ders Kitaplarındaki Anlatı Metinlerinin İncelenmesi

Authors : Galip Çağlayan
Pages : 1469-1502
Doi:10.47994/usbad.1820102
View : 144 | Download : 250
Publication Date : 2025-12-25
Article Type : Research Paper
Abstract :Ana dilinin gerektirdiği dil bilgisel kurallara uygun tümceler üretmek ve edim bilimsel olarak bağlama uygun sözceler kullanmak anlama sürecinin bir gerekliliğidir. Türkçe dersinde kullanılan anlatı metinleri bu sürecin amaca uygun şekilde gerçekleşmesinde en temel yardımcı kaynaklardır. Anlatı metinler birden fazla anlam içeren tümcelere sahip olmasından dolayı öğrenciler tarafından farklı yorumlanabilmektedir. Zihinlerde oluşan anlam farklılıklarını belirginleştirmek için tümcelerin derin yapısından hareketle kişileri bir eyleme sevk eden ve onlarda etki yaratan söz edimi önem arz etmektedir. J. L. Austin söz edimi kuramını üç boyutta ele alarak düzsöz edimi, edimsöz edimi ve etkisöz edimi sınıflamasını yapmıştır. John Searle ise Austin’in ortaya koyduğu edimsöz edimi boyutunu alıp bunu beş farklı başlıkta incelemeye tabi tutmuştur. Bunlar: iddia ifadeleri (belirtici), yönlendirici, yükümleyici, yansıtıcı ve ilan edici (bildirici) olarak bilinmektedir. Çalışmanın amacı söz edimi kuramı açısından 2022 ve 2025 yılları arasında basılan ortaokul ve imam hatip ortaokulu 5. ve 6. Sınıf Türkçe ders kitaplarındaki anlatı metinlerini incelemektir. Nitel araştırma desenine uygun olarak veriler doküman incelemesi tekniği kullanılarak bulunmuştur. Elde edilen bulguların analiz edilme sürecinde ise içerik çözümlemesi tercih edilmiştir. Sonuç olarak her iki sınıf düzeyi için anlatı metinlerinin içeriğinde karakterlerin emretmek, ricada bulunmak, soru sormak aracılığıyla yönlendirici edimsöz; teşekkür etmek, özür dilemek, takdir etmek gibi psikolojik bir durumu dışa vuran yansıtıcı edimsöz kullanması sıklıkla görülmüştür. Ayrıca her iki sınıf düzeyinde tespit edilen bir diğer benzerlik ise özellikle yükümlülük bildiren edimsöz ile ilan edici (bildirici) edimsöze az rastlanılmasıdır. Bu da bize sınıf düzeyleri arasında anlamlı bir farklılığın olmadığını göstermektedir.
Keywords : Söz Edimi Kuramı, John Searle, Edimsöz, Anlatısal Metin, Türkçe Ders Kitabı

ORIGINAL ARTICLE URL