Mahmûd el-Fenârî’nin Uyuşturucu Etkili Maddelere Dair Risalesinin Tahlil ve Tahkiki

Authors : Faruk Emrah Oruç
Pages : 273-294
Doi:10.54122/umde.1783522
View : 131 | Download : 156
Publication Date : 2025-12-31
Article Type : Research Paper
Abstract :Osmanlı ilim muhitinde önemli bir yere sahip olan Mahmûd el-Fenârî (ö. 1007/1599), küçük hacimli fakat içerik bakımından kapsamlı bir çalışma olan Risâle fî beyâni hurmeti’l-haşîş ve’l-afyon adlı eserinde haşiş, afyon ve benc gibi uyuşturucu etkisi olan maddelerin hükmünü ele almaktadır. Risale, yalnızca bu maddelerin haramlığına dair genel bir beyan sunmakla yetinmeyip, meseleyi Kur’ân ve sünnet delilleri, Hanefî fıkıh kaynaklarından aktarılan görüşler ve dönemin sosyal şartlarına ilişkin değerlendirmelerle temellendirmektedir. Bu yönüyle eser hem klasik fıkhî tartışmaların devamlılığını hem de Osmanlı dönemi ilim dünyasında aktüel meselelerle yüzleşme biçimlerini yansıtan kayda değer bir metin hüviyetindedir. Fenârî’nin risalesinde özellikle aklın korunması, zarûrât-ı hamse içerisinde merkezî bir ilke olarak öne çıkarılmakta, sarhoşluk ve bedene zarar verme vasıfları bu ilke çerçevesinde yorumlanmaktadır. Müellif, sarhoşluk veren her şeyin haram olduğuna dair hadislerden, “Kendi ellerinizle kendinizi tehlikeye atmayın.” gibi âyetlerden hareketle uyuşturucu özelliği bulunan maddelerin hem naslarla hem de icmâ ve kıyas gibi yöntemlerle yasaklandığını ortaya koymaktadır. Bununla birlikte Hanefî mezhebinin metodolojik yaklaşımına dair işaretler de sunmakta, hadis-fıkıh ilişkisinde Hanefî usûlünün temel prensiplerini muhtasar şekilde dile getirmektedir. Özellikle müctehidlerin bir hadisle amel etmiş olmalarının, o hadisin sıhhatine dair zımnî bir kabul anlamına geldiğini belirtmesi, mezhebin hadis anlayışının dikkat çekici bir özetini oluşturmaktadır. Risalede dikkat çeken bir başka boyut, dönemin iki önemli şeyhülislâmı olan Kemalpaşazâde (ö. 940/1534) ile Ebussuûd Efendi’nin (ö. 982/1574) birbiriyle çelişkili gibi görünen fetvalarının ele alınması ve bunların uzlaştırılmaya çalışılmasıdır. Fenârî, Kemalpaşazâde’nin daha yumuşak ve tedavi amaçlı kullanımlara kapı aralayan ifadelerini, Ebussuûd Efendi’nin ise dönemin toplumsal şartlarını da dikkate alan daha sert ve yasaklayıcı tutumunu mukayeseli olarak değerlendirmiştir. Bu uzlaştırma teşebbüsü, Osmanlı ilmî zihniyetinde görünürdeki ihtilafların usûlî bir yorumla telif edilebileceğini göstermekte, fetva geleneğinin esnekliğini ve bağlama duyarlı karakterini açığa çıkarmaktadır. Çalışmanın bir diğer yönü, risalenin tahkik edilerek neşre hazırlanmış olmasıdır. Süleymaniye Kütüphanesi Laleli Koleksiyonu’nda bulunan tek yazma nüshaya dayanan bu neşirde kenar notları, tashihler ve ilaveler de metne dâhil edilmiştir. Böylelikle yalnızca eserin nihai şekli değil, telif sürecine dair ipuçları da gün yüzüne çıkarılmış, müellifin düşünce serencamı izlenebilir hâle gelmiştir. Metnin müellif hattı olması ve müsvedde karakteri taşıması, onun özgün değerini artırmakta, Osmanlı yazma kültüründe metin oluşum süreçlerini gözlemleme fırsatı vermektedir. Fenârî’nin bu risalesi, Osmanlı dönemi ilmî ortamında uyuşturucu özelliği bulunan maddelere dair yürütülen tartışmaların mahiyetini ortaya koymakta, metodolojik tutarlılığı ve uzlaştırıcı tavrıyla klasik fıkıh literatüründe önemli bir yere oturmaktadır. Fenârî, meseleye yalnızca yasaklayıcı bir yaklaşım getirmekle kalmamış, delillerin çeşitliliği ve görüşler arası telif gayretiyle metni dinamik bir tartışma zemini hâline getirmiştir. Bugün açısından da eser hem fıkhî meselelerin nas, akıl ve toplum üçgeninde nasıl değerlendirilebileceğini göstermekte hem de çağdaş problemlerin çözümünde klasik birikimin sunduğu metodolojik imkânlara işaret etmektedir. Bu bakımdan risale, Osmanlı hukuk düşüncesinin temsil kabiliyeti yüksek örneklerinden biri olarak günümüz araştırmaları için de önemli bir referans niteliği taşımaktadır.
Keywords : İslam Hukuku, Hanefî Mezhebi, Mahmûd el-Fenârî, Risâle fî beyâni hurmeti’l-haşîş ve’l-afyon, Uyuşturucu Etkili Maddeler

ORIGINAL ARTICLE URL