BAŞÇAVUŞ İSMAİL AĞA’NIN BESTELERİ VE MECMUA-YI GÜFTE’SİNDEN (BERLIN 3370) TESPİTLER

Authors : Recep USLU
Pages : 128-150
Doi:10.51576/ymd.1226502
View : 34 | Download : 10
Publication Date : 2022-12-31
Article Type : Research Paper
Abstract :Güfte mecmualarından müzik tarihi için yararlanmanın önemine değinen ilk müzikoloji metodolojisini sorgulayan yazım 2001 yılında yayınlandı. Bu yayınımdan sonra, pek çok kişi tarafından güfte mecmuaları hakkında tez, makale, araştırma hatta kataloglar yapıldı. Bu konuyla ilgili araştırmalar sayesinde güfte mecmuaları da dahil olmak üzere Türk müziği kaynaklarını değişik ülkelerin arşivlerinde ve kütüphanelerinde mevcut olduğu görüldü. Türk Müziği tarihi için olduğu kadar Orta Doğu müzik tarihi için de aynı öneme sahip olan güfte mecmuaları gittikçe yükselen bir ilgi odağı olmayı hak ettiler. Bu makale Gazi Üniversitesinde Türk Dili ve Edebiyatı Profesörlerinden Prof. Dr. Yaşar Aydemir’in bana incelemem için 2013 yılında verdiği bir güfte mecmuasının incelenmesiyle oluştu. Mecmua ilk önce içinde barındırdığı tasvirler sebebi ile ilgi çekiciydi. İçindeki tasvirler mecmuanın önemli olduğuna birinci işareti idi. Makalenin konusu olan bu güfte mecmuası, nitel araştırma yöntemiyle incelendi. Güfte mecmuasının asıl yazması Berlin Staatsbibliothek Ms. Or. Fol. 3370’da bulunmaktadır. Kütüphane kaydında mecmua 210 sayfadır. Yazmanın yazarı ve yazıldığı tarih belirsizdir. 17.yüzyılda yazılmış bir eser olarak tespit edilmiştir. Daha spesifik bir tarih belirtilmemiştir. Bu makaledeki ilk incelemede mecmuanın ne zaman yazıldığı, kim tarafından yazılmış olabileceği, sistematik müzikoloji yöntemi ile ortaya çıkarılmaya çalışıldı. İlk tespit edilen bulgular arasında şunları sayabiliriz: mecmuanın fihristini oluşturan 39 makamdan ikisinde güfte kaydedilmemiş olduğu görülmüştür. Bunlar sümbüle ve uzzal fasıllarıdır. Her sayfa altın çerçevelidir. Güfte başlarında makam, usul ve bestekar çoğu zaman belirtilmiştir. Altı sayfasında müzikle ilgili tasvir vardır. Bunlar ve başka bir çok tespitleri bir makale olarak sonlandırmaya çalıştığım zaman mecmua üzerinde bir araştırmanın yayınlanmış olduğunu birden gördüm. Hazırladığım makaleden genel tespitleri çıkarıp, farklı bulgular üzerinden makalemi yeniden kurguladım. Bu makalede güfte mecmuasını yazan kişinin kim olabileceği ve yazım yılı özellikle sorgulandı. Bulunan sonuçlar arasında yazarının 1800 yılında ölen İsmail Ağa olduğu ve mecmuasını 1780’lerde yazmış olabileceği çeşitli gerekçelerle ortaya kondu. Berlin kütüphane kaydındaki 17.yüzyıla ait olduğu kaydı doğru değildir, 18.yy ikinci yarısı olmalıdır. Mecmuanın yazım tarihinin tespitini destekleyen önemli bulgular arasında şu bulgular vardır: 1-mecmua, Nasır Dede’nin gençliği ve Sultan III.Selim’in şehzadelik döneminde yazılmıştır, ancak 1780 yılından sonra icat ettiği makamlardan hiç biri bulunmamaktadır. 2-Mecmuada Nasır Dede’nin cedid dediği, 18.yüzyıl ortalarına ait makamlardan eviçbuselik besteler vardır. 3-1767 yılında yazıldığı tespit edilmiş olan Hekimbaşı mecmuası ile yapılan karşılaştırmada ortak bazı bestekarların, Hekimbaşı mecmuasında çavuş iken, diğer mecmuada ağa olarak kaydedilmiş olduğu görülmüştür. Bu bulgu bize 3370 nolu mecmuanın 1767 yılından daha sonra yazıldığını göstermektedir. 4-Hızır Ağa, yeni icadı müsebba usulünü 1777 tarihli eserinde yazdı. Bu yeni müsebba usul adını Akovalı Hatem, Divanındaki bir şiirde belirtti. Bu güfte mecmuasında müsebba usulünde bir beste vardır. Böylece mecmua yazarı ile Hızır Ağa arasında bir tanışıklık ve tarih yakınlığı ilişkisi olduğu anlaşılmaktadır. 5-Bestekar ve mecmua sahibi 1759’da ölen Ebubekir Ağa ile mecmuanın yazarı Başçavuş İsmail Ağa arasında müzik öğrencisi olmak gibi tanışıklık ilişkisi vardır. Sonuç olarak bu makale, bestekar Başçavuş İsmail Ağa’nın Berlin güfte mecmuasının yazarı olduğunu ve 1780 yılında mecmuanın derlendiğini önermektedir.
Keywords : Türk müziği tarihi, Güfte mecmuası, Başçavuş İsmail Ağa, Hızır Ağa, Müsebba, Ebubekir Ağa, Hekimbaşı Abdülaziz, Sultan III Selim

ORIGINAL ARTICLE URL