Туркия Түркчөсүндө Грамерлешүү Алкагындагы Мүчөгө Айлануу Термини Боюнча Изилдөө Жана Мисалдар

Authors : Yusuf Gündüz

Pages : 145-156

Doi:10.31455/asya.1587336

View : 85 | Download : 24

Publication Date : 2025-03-25

Article Type : Research Paper

Abstract :Ишибизде Туркия түркчөсүндө мүчөгө айлануу боюнча терминдин аталыштары, түрлөрү, мүчөгө айлануу процесси жана сөздөн чыккан мүчөлөр тууралуу маалыматтар берилген. Грамерлешүү - активдүү колдонулган тилдик бирдиктердин (сөздөрдүн) бара бара түпкү маанисинин солгундашы менен мүчө катары колдонула баштаганы болуп эсептелет. Бул боюнча сөздөрдүн куранды жана уланды мүчөгө айлангандары мурунку изилдөөлөрдүн негизинде берилген. Сөздөрдүн мүчөгө айлануусу көбүнчө этимологиялык маанайда болуп, белгилүү тепкичтерди талап кылат. Булар грамерлешүү процесси деп аталат. Кээ бир сөздөр мүчөгө айлануу процессин бүтүрүп, уланды жана куранды мүчө катары тилде колдонулса, кээ бир сөздөр толук мүчөгө айлана элек болуп, айлануу процесси баштаган болуп эсептелет. Алардын курамына кызматчы сөзгө айлануу, жардамчы этиш болуу сыяктуу терминдер кирет. Түркология тармагында жаңы багыт катары эсептелген бул тема боюнча, тарыхый аспектиде алсак, Махмуд Кашгари алгачкы маалыматты берген. Кийин батыштык окумуштуулардын биринчи жолу 1912-жылы термин катары колго алуусу менен билим дүйнөсүнө пайда болгон. Акыркы жылдарда түрк окумуштуулар тарабынан да изилдене баштаган. Грамерлешүү жана мүчөгө айлануу терминин алкагында Туркия түркчөсүндө ушул процессти аяктап уланды жана куранды мүчөлөргө айланган эш, ол-, ок/өк, эт//ат-, ca-, бен, сен, ол, биз, сыз/сиз, олар, билен, эр-, тур-, ёры-, кил, аш сөздөрүнөн чыккан отуздан ашык мүчө боюнча маалымат берилген. Изилдөөдөгү негизги максатыбыз - бул терминди таанытуу, түрлөрүн байкоо болуп эсептелет. Макала аркылуу кыргыз тили боюнча түркология багыты үчүн практикалык пайда күтүлүүдө.
Keywords : Türkiye Türkçesi, Dilbilgiselleşme, Dilbilgiselleşme süreci, Yapım eki, Çekim eki

ORIGINAL ARTICLE URL