ALPAMIŞ DESTANI’NIN VARYANTLARINDA ZALİM HÜKÜMDARIN ETNİK KİMLİĞİ MESELESİ

Authors : Raşit ÇÖLOĞLU

Pages : 1148-1161

Doi:10.48070/erciyesakademi.1347515

View : 36 | Download : 22

Publication Date : 2023-09-30

Article Type : Research Paper

Abstract :Alpamış Destanı ve onun başka isimlerdeki varyantları Türk Dünyasının pek çok bölgesinde anlatılmaktadır. Yüzyıllardır bilinen bu destan Türk boylarının günlük hayatlarına, arzularına, sevinçlerine, kederlerine ve kadim geleneklerine ışık tutmaktadır. Aynı destanın benzer kurgu ama farklı kişi kadrosuyla geniş bir coğrafyada anlatılması değişen gelenekleri ve bakış açısını görmemize olanak tanımaktadır. Böylece destanda Alpamış ve yakınlarına zarar veren zalim hükümdarın etnik kimliğinin varyantlara göre değişimini incelemek mümkün olmaktadır. Buna göre destanın Kongrat rivayetine giren Özbek, Kazak ve Karakalpak varyantlarında zalim hükümdar Kalmuk kökenlidir. Kazak masallarından Jelkildek’te de zalim hükümdar Kalmuk hanı Telege iken Kozı Körpeş ve Bayan Sulu’da Kozı’ya düşmanlık besleyen ve sonunda onu öldüren kişi Kalmuklardan evlat edinilen Kodar’dır. Alpamış’ın oğlunun hikâyesinin yine benzer kurgu ile anlatıldığı Yadgar Destanı’nda da düşman bahadırlar ve zalim hükümdar kâfir Kalmuk halkındandır. Destanın Altay rivayetinde insert ignore into journalissuearticles values(Alıp Manaş Destanı); ise zalim hükümdar “gaddar Ak Kan”dır. Bu varyantta Hanın ismi çok netken onun uyruğu karanlıkta kalmıştır. Başkurt, Kazan Tatarları ve Tacik varyantlarında da Altay varyantında olduğu gibi zalim hükümdarın kimliğinin belirsiz olduğu görülmektedir. Alpamış Destanı’nın benzer kurgu ama başka isimlerdeki varyantlarına baktığımızda Dede Korkut Kitabı’nın Bamsı Beyrek ve Banıçiçek hikâyesinde zalim hükümdarın Bayburt Hisarı kâfir beyi olduğu anlaşılır. Kırgızlarından derlenen Canış-Bayış Destanı’nda ise zalim hükümdar Kıtayların hanıdır. Bu destanlarda zalim hükümdar tipi ile tarihsel düşmanlar oldukça net tasvir edilir. Yusuf ile Ahmed Destanı’nda ise zalim hükümdar Mısır sultanı Küzer Şah’tır. Çalışmada “Karşılaştırmalı Metin Analizi” yöntemi kullanılmıştır.
Keywords : Alpamış, Kongrat, Kalmuk

ORIGINAL ARTICLE URL