HAYRETÜ’L EBRAR’DA TABİAT TASVİRLERİNİN METAFORİK İŞLEVLERİ
Authors : Ravza Kaygusuz
Pages : 273-295
Doi:10.65007/gaziturkiyat.1775605
View : 103 | Download : 184
Publication Date : 2025-12-31
Article Type : Research Paper
Abstract :Hayretü’l Ebrar, Ali Şir Nevâyî’nin hamsesinin ilk eseridir ve 3987 beyit olup iki kısım hâlinde 64 bab olarak kaleme alınmıştır. Hikmetli sözlerin yer aldığı bu mesnevi, türünün didaktik özelliklerini yansıtması açısından bir öğüt kitabı hüviyetindedir. Eserde mensur bölümlerden sonra gelen manzum bölümler dikkat çekmektedir. Eserde 1048 beyitle yazılmış toplam 20 tane bölüm bulunmaktadır. Bölümler şu şekildedir: İman, İslâm, sultanlar, tarikat, cömertlik, edep, kanaat, vefa, aşk, doğruluk, bilim, kalem (yazı, hattat ve kâtip), yeryüzündeki iyiler ve kötüler, dünyanın geçiciliği, bilgi ile bilgisizlik, cömertlik ile cimrilik, mertler ve namertler, güneş, yıldız, mevsimler, Horasan ve Herat, Hüseyin Baykara’nın oğlu Şehzade Bedizüzzamân Mîrzâ şeklinde birçok konuyu ele alan eserde hem dünyevi hem de uhrevi konular işlenmiştir. Yapılan bu çalışmada, Hayretül Ebrar’da yer alan tabiat tasvirlerinin metaforik işlevleri incelenmiştir. Çalışma kapsamında eser, farklı doğa unsurları metaforik kullanımına göre tematik olarak ele alınmıştır: Bağ ve bahçe tasvirleri akıl, Fatiha, dostluk ve felek kavramlarıyla ilişkilendirilerek metaforik anlatım çerçevesinde değerlendirilmiş; rüzgâr ve yel imgeleri kahr, kibir ve ölüm gibi kavramlarla bağdaştırılmıştır. Deniz tasvirleri, zât, gam ve hayal gibi soyut kavramlarla metaforik bir ilişki kurarken, dağ ve çöl imgeleri sırasıyla bela, yokluk ve dertle; güneş tasvirleri şeriat ve aşk unsurlarıyla, gök ve yıldız imgeleri ayet ve nakış kavramlarıyla analiz edilmiştir. Ayrıca yağmur, ecel okuyla, nakış yıldızla, Hızır yaprakla, gam dikenle, hayâ ve söz ise bulut kavramlarıyla eşleştirilerek, Nevâyî’nin tabiat imgeleri aracılığıyla hem tasavvufi hem de edebî anlatımını güçlendirdiği gösterilmiştir. Çalışma, böylece Hayretül Ebrar’da tabiatın sadece betimleyici değil, aynı zamanda metaforik bir işlev üstlendiğini de ortaya koymayı amaçlamaktadır.Keywords : Ali Şir Nevâyî, Çağatay Türkçesi, Hayretü’l Ebrar, metafor, tabiat tasvirleri
ORIGINAL ARTICLE URL