Yeni Uygur Türkçesinde Tabanlaşmış Birleşik Fiiller

Authors : Aysun Demirez GÜNERİ

Pages : 59-80

View : 26 | Download : 8

Publication Date : 2013-09-01

Article Type : Research Paper

Abstract :Türkçenin her döneminde, her lehçesinde türetme, birleştirme, kalıplaşma gibi dil olaylarıyla söz varlığı zenginleşmiştir. Birleşik fiiller; birleşme yöntemiyle oluşmuş, bir isim ile bir yardımcı fiilin veya iki ayrı fiilin bir araya geldiği ve bir kavramı karşıladığı fiil çeşitleridir. İki fiilin birleşmesinden meydana gelen birleşik fiillerde birinci fiil, şekilce zarf-fiil kuruluşundadır. Bil-, ver-, dur-, yaz-, gel-, gör-, kal- gibi fiiller bu yapıda yardımcı fiil olarak kullanılır. Bu kuruluştaki birleşik fiillerde esas fiil kendi anlamını korurken, yardımcı fiil, yeterlik, tezlik, sürerlik, yaklaşma vb. anlamlarla esas fiili tasvir eder. Yeni Uygur Türkçesinde ‚fiilimsi + yardımcı fiil‛ kuruluşundaki iki fiilin birleşmesiyle ortaya çıkan birleşik fiillerde, asıl fiil yardımcı fiile çoğunlukla -insert ignore into journalissuearticles values(I);p, –A, -y zarf fiil ekleriyle bağlanmaktadır. Asıl fiilin belirttiği hareketi karşılamak ve o hareketin tarzını açıklamak için gerekli olan unsur, yardımcı fiildir. Yeni Uygur Türkçesinde iki fiilin birleşmesi ile kurulan yapılardan bir bölümü kaynaşarak taban hâline gelmiştir: aparmaq insert ignore into journalissuearticles values(élip barmaq);, apçiqmaq insert ignore into journalissuearticles values(élip çiqmaq);, apqalmaq insert ignore into journalissuearticles values(élip qalmaq);, apqaçmaq insert ignore into journalissuearticles values(élip qaçmaq);, aptaşlimaq insert ignore into journalissuearticles values(élip taşlimaq);, bérivetmek, boyivetmek, buzuvetmek, caylişivalmaq, çeylivetmek, çéçivetmek, çékivalmaq, çiqirivetmek, çiqirivalmaq, ekketmek insert ignore into journalissuearticles values(élip ketmek);, ekkirmekinsert ignore into journalissuearticles values(élip kirmek);, epçiqmaq insert ignore into journalissuearticles values(élip çiqmaq);, eppermek insert ignore into journalissuearticles values(élip bermek);, eppérilmaq insert ignore into journalissuearticles values(élip bérilmaq);, bésivalmaq vb. Bu çalışmada, taban hâline gelmiş yapılar ve bu fiillerin çatı eki almış biçimleri, kalıplaşma yoluyla isimleşmiş şekilleri Uygur Türkçesinin önemli sözlüklerinden Hazirki Zaman Uygur Tiliniň İzahlik Lugiti insert ignore into journalissuearticles values(1998); ve Yeni Uygur Türkçesi Sözlüğü insert ignore into journalissuearticles values(1995);’nden tespit edilmiş, mevcut kullanım örnekleri sınıflandırılarak çalışmaya dâhil edilmiştir. Uygur Türkçesinin bu iki önemli sözlüğü, ölçünlü dilin yanı sıra diyalektolojik malzemeyi de barındırmaktadır
Keywords : Yeni Uygur Türkçesi, birleşik fiiller, tabanlaşmış fiiller

ORIGINAL ARTICLE URL