Der Kultplatz des Zeus Krezimos in Metropolis in Ionien
Authors : Serdar AYBEK, Boris DREYER, Christina SPONSEL
Pages : 71-94
Doi:10.37095/gephyra.420744
View : 60 | Download : 13
Publication Date : 2018-05-15
Article Type : Research Paper
Abstract :Metropolis akropolisinin kuzey yamacındaki kayalık bölümün hemen önünde bulunan Zeus Krezimos kutsal alanı, antik kentte yeri keşfedilen ilk kült merkezi olarak kabul edilmektedir. Kesin yeri henüz bilinmemesine karşın akropoliste olduğu düşünülen kentin tanrısı Ares’e ait kült merkezi ise bu durumda istisnai bir durum teşkil etmektedir. Ares’ten daha eski olan tek kült merkezi ise kente adını veren Ana Tanrıça’nın kutsal mağaralarıdır. Kentin 5 km dışında, Uyuzdere mevkiinde yer alan bu kutsal mağaralarda Ana Tanrıça’ya tapım Hıristiyanlık Dönemi’ne kadar sürmüştür. 2015 yılında keşfedilen Zeus Krezimos kutsal alanındaki kazılarda stylobat insert ignore into journalissuearticles values(sütun taşıyıcı); bloklarının takip edilmesi sırasında bazıları yazıtlı olan sütunlar, bir sunak parçası ve bir heykel kaidesinin tespit edilmesi heyecan yaratmıştır. Sütunların taşıyıcı özelliklere sahip olup olmadığı henüz kesinlik kazanmamıştır. Avluyu çevreleyen sütun tamburlarında yer alan yazıtlı bölümler avluya bakacak şekilde düzenlenmiştir. Stylobat yüzeyine dikilen sütunların alt çapı yer yer dışarı taşmaktadır ve bu durum ikinci kullanım olma ihtimalini akla getirmektedir. Avlu yerel kireç taşı plakalarla kaplıdır. Bu alanda gerçekleştirilen bir sondaj çalışması sonucunda tabanın moloz taş ve mermer parçalarıyla doldurulduğu anlaşılmıştır. Ayrıca sütunların arkasında yer alan, kutsal alanının kuzey ve doğu bölümlerinde kült törenlerinde kullanılmış olabileceği düşünülen odalar ortaya çıkarılmıştır. Bununla beraber ana kayanın belirli bir bölümünün düzenli bir şekilde kesilerek mimari yapılanmayla iç içe geçmesi Metropolis’te şimdiye kadar karşılaşılmayan bir inşa tekniği olarak dikkat çekmektedir. Mekânın Geç Antik Dönem’de düzenleme geçirdiğini gösteren mozaik taban, ince horasan harcıyla sıvanmış bir hazne veya su kanalı, küçük mekânlar ve Hıristiyan mezarları dikkat çekicidir. Yazıtlar üzerinde yapılan çalışmalar sonucunda, bu alanın Metropolis’te daha önceden varlığı bilinen fakat yeri bilinmeyen Zeus Krezimos’a adanmış bir kült insert ignore into journalissuearticles values(tapınım); alanı olduğu anlaşılmıştır. Bu kültle beraber Metropolis’te tapım gören Hera ve Ares kültlerinin de yazıtlar aracılığıyla bilinmesine karşın şimdiye kadar hiçbirinin kentteki kesin yerlerinin saptanamamış olması bakımından Zeus Krezimos kült alanının bulunması, Metropolis’te bir kült alanın kesin yerinin ilk kez keşfi açısından büyük öneme sahiptir. Kutsal alanın büyük bir kayalık alanın hemen önünde ve kayaya entegre bir şekilde yapılması Anadolu’da erken çağlardan beri bilinen tanrı ve tanrıçalara dağlarda ve kayalık yüksek alanlarda tapınma geleneğinin bir devamı olarak Metropolis’te de kendini göstermektedir. Yazıtlar üzerinde yapılan çalışmalarda bu kültün su ile ilgili bir bağının olduğu kültte görevli memurlardan birinin Yunanca hydrobaphos sıfatından anlaşılmaktadır. Bu da bize kaya ve kayadan çıkan kaynak suyuyla ilişkili bir törensel ayin konusunda ipuçları sunmaktadır. Bugün kayalık alanda herhangi bir su kaynağına rastlanmasa da kültün aktif olduğu çağlarda böyle bir su kaynağının kayalık alandan çıktığı düşünülmektedir. Bu açıdan Zeus Krezimos epitetli kültün su, bereket ve bollukla ilişkili yerel bir kült olduğu düşünülmektedir. Kelime kökü açısından Krezimos epitetinin anlamı tam olarak anlaşılamamış olmakla birlikte Tegea, Sparta ve Argos sınırında yer alan Antik Kresion insert ignore into journalissuearticles values( Κρήσιον ); Dağı ile ilişkilendirilebilir. Krezimos belki de Metropolis’e özgü yerel anlam taşıyan bir sıfattır. Latince kelime kökeni bakımından “crescere” yani bitkilerin ve yeşilliğin büyümesi anlamına gelen bir sıfat ile benzerlik taşıdığından, Metropolis’e bereket ve bolluk getiren koruyucu Zeus şeklinde açıklanmaya çalışılmaktadır. Anadolu’da Zeus’un bereket ile bağlantılı olan benzer kültlerine rastlanması bu düşünceyi desteklemektedir. Zeus Krezimos kültünün Metropolis’e özgü olduğu yazıtlarla da desteklenmektedir. Kutsal alanda bulunan yazıtlı sütun tamburlarında burada görevli rahip ve rahibelerin isim listeleri yer almakta ve bu isimlerin birbiriyle akrabalık ilişkisi içerisinde olan kişilerden oluştuğu anlaşılmaktadır. Geçmiş yıllarda gerçekleştirilen çalışmalarda kentte varlığı bilinen Ares kültü ile ilişkili yazıtlı sütun tamburları bulunmuş, bu tamburlar üzerinde tıpkı Zeus Krezimos kutsal alanında olduğu gibi kült alanında görevli personelin isim listelerine yer verilmiştir. Zeus Krezimos kültü hiyerarşik olarak Ares kültünün gerisinde kalsa da her iki kutsal alanda görevli personelin isimlerine bakıldığında aynı aileye mensup kişiler oldukları ve bu durumu uzun süre kararlı bir şekilde sürdürdükleri anlaşılmaktadır. Aile bireyleri aile içerisindeki pozisyonlarını kültte de uygulamışlardır. Bu pozisyonlara göre bazıları rahip bazıları da daha sık biçimde “ Odrogos ” olarak görülür. Ailedeki kadınlar rahibe, hydrobaphos veya hizmetli olarak görevlendirilmişlerdir. “ Hermas ” epitetli görevlilerin de dini ritüel esnasında rahip olarak görev yaptığı düşünülmektedir. Yazıtların Türkçe Çevirileri: a. insert ignore into journalissuearticles values(1. Liste); Büyük Zeus Krezimos rahibi: Apollonius’un oğlu, Metrodoros’un torunu, Tertullianus. Rahibe: Rahibin annesi, Perigenis. Tertullianus’un kızı, Hydrobaphos, Moskhion. Hermas: Oikeios’un oğlu, Gaius. Memurinsert ignore into journalissuearticles values(e);: Synesis. Memurlar: Dionysios’un oğlu Oikeios, Demetrios, Titus Flavius Tatianos. Odrogos: Aleksandros. insert ignore into journalissuearticles values(2. Liste); Büyük insert ignore into journalissuearticles values(Zeus Krezimos); rahibi: Aleksimakhos’un torunu, Eilamoas’un oğlu, Menekration. Rahibe: Attalos’un kızı, insert ignore into journalissuearticles values(sc. rahibin); annesi, Attalis. Hermas: - - b. Büyük Zeus Krezimos rahibi: Artemidoros’un torunu, III. Attalos’un oğlu, Attalos. Rahibe: Rahibin annesi, Stratonike. Hermas: Claudius Nikephoros. Hydrobaphos, Paula. Memurinsert ignore into journalissuearticles values(e);: Rahibin yeğeni, Herais. Memurlar: Aleksandros, Rhodanthos, Trophimos, Artemas. Odrogos: Alexandros. c. Büyük insert ignore into journalissuearticles values(Zeus Krezimos); rahibi : - - , Ilamoas’ın oğlu, A-[ - - d. insert ignore into journalissuearticles values(Z. 4); - - Hydro]baphos - - insert ignore into journalissuearticles values(Z. 6); [Memur]lar: - - Alekssandro - - - Paramono - - - e. - - insert ignore into journalissuearticles values(Z. 3); Hermas: - - Hydro[baphos: Ap]phion. Memurinsert ignore into journalissuearticles values(e);: [ - - ] ia, Menogenes’in kızı. [Memur:] Onesimos III. Da-[ - - Od]rogos: Aleksandros. f. [ Büyük Zeus Krezimos Tiberius Claudius rahibi]: [-’nın oğlu, Thallos; Rahibe -] [rahibin annesi, ais. Her]mas: [- - ’in oğlu], Artemas. Hydrobaphos [ - - -]. Mermurinsert ignore into journalissuearticles values(e);: Claudia Aleks[andra? - - Memur]lar: Tiberius Claudius Aleks[andros, rahibin oğlu insert ignore into journalissuearticles values(?); - - -]trios [ - - - . g. Büyük insert ignore into journalissuearticles values( Zeus Krezimos); rahibi: Eukrates’in torunu, Timagenes’in oğlu, Ti]magenes. [Rahibe]: insert ignore into journalissuearticles values(Rahip);[’in annesi, Polla. Her]mas: Apollonios III. Hydrobaphos Straton[is, Me]mure: Tykhe, Memur[lar: Ruf[us …]’un oğlu, Pri]migenes. h. Büyük . i. Büyük Zeus Krezimos rahibi : Agathopus’un oğlu, Tatianos. Hermas: Rahibin kardeşi, - -panos. Rahibe; Rahibin annesi, -a, Elpis. Hydrobaphos: Rahibin yeğeni, Memurlar ?: Menestheus’un oğlu … n. Büyük Zeus Krezimos rahibi ?, Menekrates’in oğlu; Rahibe Euemeria, Hydrobaphos …. Memurlar …. Hermes …; Odrogos, Aleksandros. p. Odr]ogo[s s. Büyük insert ignore into journalissuearticles values(Zeus Krezimos); rahibi Epiktetos’un oğlu, Metrodoros, Aleksandros. Rahibe: Rahibin annesi, Paranomos’un eşi, Thallusa. Hermas, Soteros. Hydrobaphos, Maxima. Memurlar: Asiatike ve Athenagoras. Odrogos, Aleksandros. t. Büyük Zeus rahibi Abaskantos II. Rahibe: Rahibin annesi, Myrtos. Hermas, Soter. Hydrobaphos, Rahibin kız kardeşi, Myrtos. Memurinsert ignore into journalissuearticles values(e);: Kharitos. Memurlar: Glykon, Apellas, Zotikos. Odrogos, Aleksandros. u. Büyük Zeus insert ignore into journalissuearticles values(Krezimos); için Zotas’ın oğlu, Diopompos, Arkhelaos rahip olarak bunu diktirdi.Keywords : Ares, Asia Minor, cult, cultplace, Epigraphy, Ionia, Meter, Metropolis, Pantheon, Prosopography, Zeus Krezimos
ORIGINAL ARTICLE URL