Bilinçaltı ve Din: William James’in Hülyası
Authors : Mustafa Dönmez
Pages : 41-64
Doi:10.52886/ilak.1742944
View : 147 | Download : 204
Publication Date : 2025-12-31
Article Type : Research Paper
Abstract :William James’in gerçeklik ve din anlayışının merkezi kavramlarından biri “bilinçaltı”dır. 19. yüzyılda bilinçaltının keşfiyle fiziki gerçekliğin dışında ve onu kapsayan bir gerçeklik düzleminin ayırdına varıldığını düşünen James; gerçekliği, dini inancı ve bazı dini fenomenleri bu düzlem üzerine inşa etmeye çalışmıştır. Bilinçaltına dayanan birey merkezli ve doğa-üstücü bir din anlayışı kurmak isteyen James, çağdaş psikolog ve psişik araştırmacılardan etkilenerek özellikle Pierre Janet ve Frederic Myers’ten hareketle bilinçaltının “ikinci” bir bilinç türünü olduğunu kabul etmiştir. Yani rasyonel bilincin dışında farklı bilinç türlerinin olduğunu ifade eden James’e göre bilinçaltı, rasyonel bilincin dışındaki bilinç türünü temsil etmektedir. Psişik araştırmaların bilinçaltının varlığını desteklediğini iddia eden James, Leonora Piper ve Stainton Moses gibi dönemin ünlü medyumlarının olağanüstü bilişsel yetilerini gerçek kabul eder ve bu bilişin kaynağının bilinçaltı olduğunu belirtmektedir. Ayrıca James, halüsinasyon, sarhoşluk deneyimi, otomaton (kendiliğinden gelişen) eylemlerin de bilinçaltına dayandığını ifade ederek bilinçaltından gelen akınların birey üzerindeki etkisinin ne denli güçlü olduğuna değinmiştir. Deneyimde işlerliği olanın gerçek olduğunu kabul eden James’in deneyimdeki güçlü etkileri dolayısıyla bilinçaltı alanını gerçek kabul ettiği ve bu alanın, dinin en genel tanımı olarak nitelediği “görünmeyenin gerçeklik” ile ilişkili olduğunu varsaydığı söylenebilir. Bunun yanı sıra James’in gerçeklik anlayışının başat kavramlarından biri olan “saf deneyim” ile bilinçaltı anlayışı arasında bağlantı vardır. James, uyarıcı maddelerin etkisindeki insanların, komadaki bireylerin ve bebeklerin saf deneyim dünyasını deneyimleyebildiğini ifade etmektedir. Bu bireyler, teleolojik olan rasyonel bilinç dışındaki bilinç yani bilinçaltı vasıtasıyla “saf deneyim dünyasını” idrak etmektedir. Fakat şunu hatırda tutmak gerekir ki, deneyimle şekillenen ve duyusal algı ile elde edilen bir gerçekliktir. Bunlarla birlikte James, dini inancın en önemli pragmatik iddialarını da bilinçaltına dayandırmaktadır. Dinsel deneyimde ortaya çıkan ve birey üzerinde güçlü bir etkisi olan “İhtida” fenomeni ve tarihin en olgun meyveleri olarak nitelendirdiği “Azizlerin” kazanmış olduğu yüce değerler James’e göre bilinçaltından gelen güçlü ve ani akınlar sayesinde ortaya çıkmaktadır. Ayrıca bilinçaltı ve onun fenomenleri sayesinde yeni bir din biliminin kurulabileceğini savunmaktadır. Bu denli büyük iddiaların merkezinde yer alan bilinçaltı, James’e göre “yeterince araştırılmamıştır”. James’in yargısıyla yeterince araştırılmamış bu kavramın, dönemin psişik araştırmalarıyla desteklendiğini varsayması ve psikopatolojik rahatsızlıklar olarak görülen bazı deneyimler vasıtasıyla açıklanabileceğine inanması tartışılabilir. James’in bilinçaltının ve onun fenomenlerinin varlığını gösterebilmek amacıyla psişik araştırmaları ve psikopatolojik deneyimleri kullanması onun bilinçaltı ve din anlayışının eleştirilmesine ve ona karşı temkinli davranılmasına sebep olmuştur. Bu makalede James’in bilinçaltı anlayışının teorik zeminine değinilmiş ve bilinçaltını merkeze alarak iddia ettiği dikkat çekici fikirler ele alınmıştır. Ayrıca James’in bilinçaltına dayanarak kurmaya çalıştığı gerçeklik anlayışı ve yeni bir din bilimi gibi iddiaların bir hülya olup olmadığı tartışılmıştır.Keywords : William James, Bilinçaltı, Görünmeyen Gerçeklik, Azizlik, Din Bilimi
ORIGINAL ARTICLE URL