Türk ve İslam Eserleri Müzesi’ndeki Geometrik Tezyînâtlı Mukatta‘ (Kat‘ Sanatlı) Ciltler

Authors : Beyza Çakır
Pages : 305-326
Doi:10.52886/ilak.1744945
View : 73 | Download : 219
Publication Date : 2025-12-31
Article Type : Research Paper
Abstract :İslam sanatında geometrik tezyînât, ölçü ve simetri esasına dayalı düzenin, ilâhî nizamın görsel bir tezahürü olarak hem mimaride hem de uygulamalı sanatlardaki gelişimiyle dikkat çekmiştir. Kitap sanatlarında özellikle IX. yy’dan itibaren belirginleşen geometrik tezyînât, bilhassa Selçuklu ve Memlûk dönemi ciltlerinde tam zemin bezemeli kompozisyonlar, yıldız ağları ve geometrik örgülerle kendine özgü bir üslûp kazanmıştır. Zamanla zenginleşen tezyînât, cilt sanatında çeşitli uygulamalarla temsil edilmiş olsa da mukatta‘ (kat‘, müşebbek) tekniğindeki örnekler nadiren görülmektedir. Bu bağlamda geometrik tezyînâtlı mukatta‘ ciltler nadiren karşımıza çıkmaktadır. Mukatta‘, kat‘ ve müşebbek gibi farklı isimlerle anılan bu teknik, esasen aynı uygulamayı ifade ederken; terim tercihleri ise dildeki zenginliğin ve sanat çevrelerinin yansımasının bir göstergesidir. Hangi ismin tercih edileceği ise başlı başına bir araştırma konusudur. Bu çalışmada, Türk ve İslam Eserleri Müzesi (TİEM) koleksiyonundaki 442 mukatta‘ cilt arasından seçilen dört yazma eserin (TİEM Y. 507, Y. 2019, Y. 125, Y. 3939 geometrik tezyînatlı yüzeyleri incelenmiş, çizimleriyle birlikte teknik, estetik ve malzeme kullanımı açısından değerlendirilmiştir. Türk ve İslam Eserleri Müzesi’nde bulunan mukatta‘ tekniğinde hazırlanmış geometrik tezyînâta sahip dört cildi desen çözümlemesine dayalı olarak incelemektedir. Söz konusu eserlerde yalın dörtlü ve beşli desenler tercih edilmiştir. Dörtlü desen grubuna ait olanlar ayna simetrisiyle çoğaltılarak bulunduğu zemini kaplamıştır. Ayrıca iki farklı dörtlü desenin biri kap içi, diğeri de miklebde yer alırken, beşli desenler ise yalnızca mikleb şemselerinde kullanılmıştır. Mukatta‘ tekniğinin yalnızca nebatî değil, nadiren de olsa hendesî tasarımlarda da uygulanabildiğini gösteren bu ciltler, hem teknik çeşitlilik hem de estetik anlayış açısından kitap sanatlarında nadir ama mühim bir alanı görünür kılmaktadır. Eserlerde özellikle yıldız ağı düzenleri, pafta yapıları ve altınlı bezemeler ön plana çıkmaktadır. Mukatta‘ tekniğiyle uygulanmış bu desenler, ışık-gölge oyunlarıyla derinlik ve hareket etkisi yaratmış; geometrik kompozisyonlar aracılığıyla ilâhî düzene görsel bir gönderme yapılmıştır. Mukatta‘ tekniğiyle işlenmiş geometrik bezemeler, İslam sanatında soyut estetik ile teknik inceliğin buluştuğu nadide örnekleri oluşturur. Bu bağlamda çalışma, sadece desen analizi yapmakla kalmayıp, bu özel teknikle üretilmiş eserlerin kitap sanatındaki yerini görünür kılmayı da amaçlamaktadır. Genellikle mimariye odaklanan geometrik tezyînât literatürünü genişleterek kitap sanatları bağlamında özgün bir katkı sunmaktadır. Mukatta‘ tekniğiyle hazırlanmış geometrik desenli ciltler, İslam sanatının soyutlama kabiliyeti, simetri anlayışı ve görsel anlatım gücünün somut örnekleri olarak değerlendirilmektedir. Sonuç olarak, mukatta‘ tekniğiyle hazırlanmış geometrik desenli cilt örnekleri, hem teknik hem de estetik açıdan İslam kitap sanatının incelikli yönlerini gözler önüne sermektedir. Sınırlı sayıda örneğe rağmen bu eserler, geometrik tezyînâtın yalnızca mimaride değil, kitap sanatları gibi daha narin ve detay odaklı alanlarda da uygulandığını göstermektedir. Özellikle desenlerin kompozisyon yapıları, simetri anlayışı ve yüzeye yerleşim biçimleri, bu alandaki sanatkârların yüksek teknik bilgi ve estetik zevk taşıdığını ortaya koymaktadır. Bu makale, mukatta‘ tekniğinin kitap sanatlarındaki nadir ama önemli kullanımlarını görünür kılarken, aynı zamanda bu teknikle ilgili daha kapsamlı çalışmalara olan ihtiyacı da vurgulamaktadır. Geometrik bezemenin kitap sanatlarında daha derinlikli bir biçimde incelenmesi, hem sanatsal mirasın korunması hem de bu zengin görsel dilin çağdaş sanat anlayışlarıyla ilişkilendirilmesi açısından önemli bir katkı sağlayacaktır. Ayrıca genellikle mimariye odaklanan mevcut geometrik tezyînât literatürünün ötesine geçip, mukatta‘ uygulamalarının kitap sanatı bağlamında nasıl şekillendiğini göstermesi açısından alana özgün bir katkı sağlayacağı kanaatindeyiz.
Keywords : Türk ve İslam Eserleri Müzesi (TİEM), Cilt, Mukatta`, Tezyînât, Geometri

ORIGINAL ARTICLE URL