Nevevî’nin el-Minhâc’ında ‘Sahih’ Olarak Nitelediği Bazı Görüşlerin Müteahhir Fukahâca ‘Zayıf’ Olarak Değerlendirilmesi

Authors : Murat Nergis

Pages : 387-411

Doi:10.52886/ilak.1745893

View : 58 | Download : 112

Publication Date : 2025-12-31

Article Type : Research Paper

Abstract :Şâfiî mezhebi, kuruluş dönemi (H. 195-270) ile beraber mezhep içi görüşler yönünden epey zenginleşti. Mezhep kaynaklarının çoğalmasıyla beraber mezhep görüşleri fazlalaştı ve dağınık bir hal aldı. Bu durum onların sistematik bir yapı altında toplanması gereğini doğurdu. Bu gereksinim mezhebin olgunlaşma döneminde (H. 505-1004) gerçekleşti. Bu dönemde mezhep görüşleri tahkik edildi. Mezhep içi tarikleri bir araya getirerek fıkıh usûlüne uygun olarak ayıklamayı Şâfiî mezhebinde “şeyhayn” lakabı ile anılan İmam Râfiî (öl. 623/1236) ve İmam Nevevî (öl. 676/1277) yaptı. İmam Râfiî’nin belli bir noktaya kadar taşıdığı tenkih çalışmalarını Nevevi’nin daha da ileriye götürdüğü bu ayıklama faaliyeti literatürde “birinci tenkîh/ayıklama dönemi” (H. 505-676) olarak anıldı. Şâfiî mezhebi bu birinci ayıklama döneminden sonra İbn Hacer el-Heytemî (öl. 974/1567) ile Şemseddin er-Remlî (öl. 1004/1596) tarafından ikinci defa gözden geçirildi ve böylece “ikinci tenkîh/ayıklama dönemi”ni (H. 676-1004) yaşadı. İmam Nevevî, Şâfiî mezhebinin birinci tenkih döneminin önemli şahsiyetlerinden biri olup, mezhebin “sahih” ve “zayıf” görüşlerini ayıklayarak müdevven hale gelmesine büyük katkı sağlamıştır. Bu çalışmalarını Minhâcü’t-tâlibîn adlı eseriyle taçlandırmıştır. Müteahhir Şâfiî fukahâsı kendi eserlerini bu kitap üzerine bina ederek fetvalarını büyük ölçüde ona dayandırmışlardır. Ancak Minhâc adlı eser de insanın yaratılışı itibariyle unutma veya yanılabilmeye müsait bir varlık olmasından nasibini almıştır. Nevevî kendisinden önce yazılmış eserleri nasıl bir tashihe tâbi tutmuşsa kendisinden sonra gelen Şâfiî âlimleri de onun eserlerini tashih etmişlerdir. Minhâc’da İmam Muhammed b. İdris eş-Şâfiî\\\'nin (öl. 204/820) güçlü ve zayıf görüşleri belirli terimlerle ifade edilmiştir. İmâm Şâfiî’nin kavillerini temsilen azhar, meşhûr, kadîm, cedîd, fî kavlin, fî kavlin kadîm, fî kavlin kezâ, ve’l-kavlân, ve’l-akvâl ıstılahları ashâbının vecihlerini temsilen ise el-esahh, es-sahîh, kîle, fî vechin, ve’l-vechân, ve’l-evcuh terimleri kullanılmıştır. Minhâc’da azhar, meşhur, esah, sahîh, mezheb ıstılahları ile ifade edilen görüşlerin mezhebin mutemet görüşleri olduğu genel kabul görmüştür. Buna karşılık fî kavlin, kezâ kîle ve kîle ve fî kavlin ıstılahlarıyla ifade edilen görüşlerin ise zayıf kabul edildiği belirtilmiştir. Bununla birlikte müteahhir Şâfiî fukahâsı, Minhâc’da mezhebin zayıf görüşleri arasında yer alıp kîle ve fî kavlin ıstılahlarıyla nitelenmeyen bazı zayıf görüşlerin de bulunduğunu tespit etmişlerdir. İmam Nevevî’nin Minhâc’ında kîle ve fî kavlin ıstılahları ile nitelendirmediği halde, müteahhir Şâfiî fukahâsı tarafından zayıf görüş olarak değerlendirilen on altı mesele bulunmaktadır. Ayrıca söz konusu bu görüşlerin zayıf olduğu hususunda mezhep fakihleri arasında tam bir ittifak mevcut değildir. İbn Hacer el-Heytemî ve Şemseddin er-Remlî gibi müteahhir fakihler arasında bu meseleler hususunda farklı değerlendirmeler görülmektedir. Araştırmanın amacı, Şâfiî mezhebinde fetvaya kaynaklık eden temel eserler arasında bulunan Tuhfetu’l-muhtâc, Nihâyetu’l-muhtâc, Fethu’l-Vehhâb ve Muğni’l-muhtâc gibi eserlerin metnini teşkil eden Minhâcü’t-tâlibîn’de zayıf olarak nitelendirilmemiş bazı meseleleri ortaya çıkarmaktır. Araştırma yöntemi olarak, Şafiî mezhebine dair klasik eserler temel alınmış literatür taraması yöntemiyle mevcut veriler değerlendirilmiştir. Bu çalışma, Şâfiî mezhebiyle ilgili görüşlerin tespitinde daha titiz davranılmasının gerekliliğini göstermiş, ayrıca şerh ve haşiye literatürüne başvurmanın önemini ortaya koymuştur. Çalışmada belirtilen on altı mesele, doküman analizi yöntemiyle incelenmiştir.
Keywords : İslam Hukuku, Şâfiî Mezhebi, Nevevî, Minhâcü’t-tâlibîn, Sahih, Zayıf

ORIGINAL ARTICLE URL