Baba Tâhir-i Hemedânî’nin el-Kelimâtü’l-Kısâr’ında Bilgi ve İdrâk Mertebeleri Arasındaki Hiyerarşik İlişki

Authors : Abdulkerim Çelenk

Pages : 203-228

View : 63 | Download : 47

Publication Date : 2025-12-23

Article Type : Research Paper

Abstract :Bu çalışma, Baba Tâhir-i Hemedânî’nin tasavvufun temel kavramlarını Arapça olarak kaleme aldığı ve veciz bir tarzda açıkladığı el-Kelimâtü’l-kısâr isimli eseri bağlamında bilgi ve idrâk mertebelerini incelemektedir. Çalışmanın amacı müellifin seyrüsülûk esnasında karşılaşılan, birbirinden ayrılan ve birbirini takip eden temel merhaleler olarak görülen bilgi ve idrâke dair kavramları nasıl bir hiyerarşik yapı içinde sunulduğunu ortaya koymaktır. Konu, kavramsal bilgi düzeyindeki ilim ile başlayan, ilhâm ve firâsetle sezgisel idrâke yönelen ve nihayet ilâhî müşâhedeye (mârifet, hakîkat) ulaşan yolun ana hatlarıyla belirlenmesidir. Yöntem olarak sâlikin mânevî yolculuğundaki temel aşamalar ve geçiş noktaları analiz edilmiş; bu çerçevede kavramsal bilgiyi temsil eden ilim, işlevsel ayrımını ortaya koyan hikmet ve vecd kavramları ile birlikte ele alınmıştır. Ardından, sezgisel bilginin geçit kapıları olan ilhâm ve firâset kritik edilerek işâret kavramının engelleyici tarafına dikkat çekilmiştir. Son kısımda ise, hakîkati idrâk yolunu temsil eden mârifetin dereceleri ve tüm idrâklerin zirvesi olarak telakki edilen hakîkat ile müşâhedenin mahiyeti irfânî bilgi bağlamında ortaya konulmuştur. Bu sistematik çalışmanın önemi, Baba Tâhir’in ilgili eserde tasavvufî epistemoloji ile ilgili bütüncül bir hiyerarşi sunması ve tasavvufî terimleri hikemiyyât geleneğine uygun olarak özlü sözlerle açıklaması sebebiyledir. Çalışma, bilgi ve idrâk yolculuğunun ilmin rehberliğinde başlayıp, vecd ile mâsivâdan kopuşu deneyimlediğini, ilhâm ve firâset ile iyice derinleşerek işâret perdesini aştığını ve nihayetinde müşâhede ile ilâhî varlıkta fânî olunarak son bulan doğrusal bir tekâmül olduğunu göstermiştir.
Keywords : Tasavvuf, Baba Tâhir, Tasavvufî Epistemoloji, İlim, Mârifet, Müşâhede

ORIGINAL ARTICLE URL