Hasankeyf İç Kalesi’ndeki Konutlarda ve Dini Mimaride Kullanılan Cas Malzemeli Süslemeler

Authors : Resul Yelen
Pages : 361-398
Doi:10.31591/istem.1739105
View : 117 | Download : 205
Publication Date : 2025-12-31
Article Type : Research Paper
Abstract :Anadolu mimarlık tarihi açısından zengin örnekler barındıran bir coğrafyadır. Farklı medeniyetlere ait anıtsal yapılara rastlanıldığı gibi yörelere özgü inşa kültürleri de görülmektedir. Bölgesel mimarlık faaliyetlerinde uygulanan inşa yöntemleri ve kullanılan malzemeler uzun yıllar süreklilik içerisinde devam etmiş ve fazla değişikliğe uğramamıştır. Bu olguya en iyi örneklerden biri tarihi Hasankeyf kentidir. Dicle nehri kenarındaki Hasankeyf, Eski Çağlardan itibaren yerleşimin olduğu bir mevkiidir ve Orta Çağ Türk-İslam mimarisi için de önemli bir merkezdir. Hasankeyf, “Aşağı Şehir” (Dış Kale) ve “Yukarı Şehir” (İç Kale) olarak iki bölgeye ayrılmaktadır. Hasankeyf İç Kalesi’ndeki geç dönem Osmanlı ve Erken Cumhuriyet dönemi yapı uygulamalarında kullanılan mahallî bir inşa ve süsleme malzemesi dikkat çekmektedir. Bölgeye has jips yani alçıtaşının öğütülmesiyle elde edilen harca “cas” adı verilmektedir. Hasankeyf Şehri’ndeki meskenlerin ve dini mimarinin inşaasında kullanılan moloz taş ve cas harcı ana malzeme olarak karşımıza çıkmaktadır. Bu yapılarda bağlayıcı harç olarak uygulanan cas, aynı zamanda sıva ve süsleme öğesi olarak da kullanılmıştır. Mağara, mağara-kâgir ve kâgir konutlar ile mescitlerde cas malzeme ile yapılan bezemeler tespit edilmiştir. Bu cas süslemeler farklı yapım teknikleriyle oluşturulmuştur ve bazı örneklerde siyah boya kullanılmıştır. Mekanların cephe, giriş açıklığı, duvar, pencere, niş, ocak, mihrap ve örtü unsurlarında cas süslemeye rastlanılmaktadır. Bezemelerde geometrik biçimler, bitkisel süslemeler ve sembolik öğeler bulunmaktadır. Bazı motiflerin kadim bir uygulama olduğu ve yerel mimaride tekrarlandığı anlaşılmaktadır. Hasankeyf Orta Çağ mimarisinde görülen alçı ve taş süslemeli kompozisyonlar geç dönem Osmanlı yapılarında cas malzeme kullanılarak yinelenmiştir. Hasankeyf’e yakın olan Siirt ve Diyarbakır’da da cas süsleme uygulamalarına rastlanılmaktadır. Bu bölgelerdeki cas bezemelerle Hasankeyf İç Kalesi’ndeki örnekler benzerlik göstermektedir. Hasankeyf İç Kalesi’nde yerel yöntemlerle yapılan cas malzemeli süslemelerin belgelenmesi ve değerlendirilmesi sonraki koruma çalışmalarında faydalı olacaktır.
Keywords : Hasankeyf Kalesi, Konut, Jips Taşı, Cas Harcı, Süsleme

ORIGINAL ARTICLE URL