Hanbelî Gelenekte Metodolojik Ayrışma: Necmeddin et-Tûfî’nin Akla Yaklaşımı ve Ulûhiyyet Görüşleri

Authors : Enes Yılmaz

Pages : 576-594

Doi:10.18317/kaderdergi.1773270

View : 135 | Download : 136

Publication Date : 2025-12-31

Article Type : Research Paper

Abstract :Kelâmcılar tarafından bilgi elde etme yolları arasında en önemli vasıtalardan biri kabul edilen akla ve onun itikadî konulardaki kullanımına karşı farklı tavırlar takınılmıştır. Klasik Hanbelî anlayışa sahip âlimler naklin kesin, değişmez ve her türlü bilgiyi ihtiva etmesinden hareketle itikadî konularda aklın kullanımına karşı mesafeli yaklaşmışlardır. Zira onlar, nakli bilginin aksine akıl yoluyla elde edilen bilgilerin zan ifade ettiğini ve değişken bir yapıya sahip olduğunu dile getirmişlerdir. Aynı şekilde akıl yoluyla bilindiği söylenilen mevzular hakkında sürekli ihtilaf edildiğini, onu kullananların hiçbir zaman ortak bir görüşte birleşemediklerini savunarak akılların değişken olmasından ötürü kişinin ona uyması halinde sürekli farklı bir düşünceyi kabul etmek zorunda kalacağını söylemişlerdir. Bu düşüncelerinin sonucu olarak nakli her konuda esas alınması gereken yegâne kaynak olarak değerlendiren bu düşünce sahipleri itikadî konularda aklî aktivitelere de karşı çıkmışlardır. Bu bağlamda kişinin kendi re’yi ile dini konularda görüş belirtmesini dine eksiklik atfetme, yeni bir din ortaya koyma, hevâya göre hüküm verme şeklinde algılanarak kişileri bundan alıkoymaya çalışmışlardır. Aklın bilgi elde etme kapasitesini de görmezden gelerek onu naklin sınırları dahilinde işlev görebilen ikincil bir konuma getirmişlerdir. Geleneksel Hanbelî anlayışa sahip âlimlerin akla karşı bu menfi tavrı zamanla değişime de uğramıştır. Özellikle hicri V. asırla birlikte itikadî konularda akla ve aklî yöntemlere yer veren farklı bir eğilim ortaya çıkmıştır. Necmeddin et-Tûfî de bu eğilimin en önemli temsilcileri arasında yerini almıştır. O, klasik Hanbelî anlayıştan farklı olarak itikadî konuların yalnızca nakille anlaşılması ve çözüme kavuşturulmasının mümkün olmadığını söyleyerek aklın da bu hususlarda devreye girmesi gerektiğini dile getirmektedir. Nitekim Allah’ın varlığı, birliği, âlemin yaratılmışlığı, nübüvvetin imkânı gibi temel itikadî meselelerin ispatında aklın vazgeçilmez bir araç olduğunu belirten Tûfî, iman hususunda aklın önemine vurgu yapmaktadır. Zira ona göre iman, bilgiye dayalı bir hakikati ifade ettiğinden muteber olan imanın zorunlu değil ihtiyari olmasıdır. Akla karşı bu müspet tavrını ulûhiyyet bahislerinde de açıkça ortaya koyan Tûfî, çeşitli itikadî meselelerin ispatında onu etkin bir şekilde kullanmaktadır. Bu bağlamda Allah’ın varlığını hudûs, imkân, gaye delillerinin yanında cevher-araz teorisini de faal bir şekilde kullanarak ispat etmeye çalışmaktadır. Haberî sıfatların te’vili hususunda da söz konusu gelenekten ayrışan Tûfî, müteşâbih ifadelerin muhkemlere irca edilmek suretiyle anlaşılması gerektiğini söylemekte ve bazı sıfatları te’vil etmektedir. Yine klasik Hanbelî anlayışa sahip âlimler tarafından bid‘at kabul edilen kader ve onunla ilişkili meselelerde de görüşü açıkça ortaya koyması onun özgün taraflardan birisidir.
Keywords : Kelâm, Hanbelîlik, Tûfî, Ulûhiyyet bahisleri, Akıl

ORIGINAL ARTICLE URL