Karakteristik Türk Kaşıkları ve Güncel Durumları

Authors : Güven Şahin

Pages : 110-130

Doi:10.58242/millifolklor.1470567

View : 262 | Download : 389

Publication Date : 2025-09-19

Article Type : Research Paper

Abstract :Medeniyet tarihimiz boyunca, coğrafi şartların şekillendirmesiyle, doğadaki türlü malzemelerden ya-rarlanılarak çok çeşitli araç gereçler, sanat eserleri ortaya konmuştur. Zamanla bu alandaki bilgi birikiminin artması ve bilişsel gelişimle çeşitli sanat ve zanaat kolları gelişmiştir. Ana malzemesini çeşitli ağaçların oluşturduğu ve ahşap malzemenin işlenmesiyle de ayrı bir ihtisas kolu olan “Ahşap İşlemeciliği” ihtisas kolu ortaya çıkmıştır. Bu kapsamda çok çeşitli ağaçlardan (Ceviz, kestane, meşe, ıhlamur, kayın, gürgen, abanoz gibi) elde edilen ahşap malzemeler oyma, kakma, dağlama gibi işlemlerle çok çeşitli formalara sokularak kullanım gereçleri, süs ve sanat objeleri ortaya konmaktadır. Bu noktada coğrafi şartlar, folklor ve sosyo-ekonomik şartlar ortaya konacak olan eserlerin niteliği ve pazar gücü açısından büyük ölçüde belirleyicidir. Bu kapsamda çeyiz geleneği ve bu geleneğin ayrılmaz bir parçası olan çeyiz sandıklarının yapımı en tipik örnektir. Kahramanmaraş’ta 2017’de coğrafi işaret tescili yapılan Kahramanmaraş oyma çeyiz sandığı bu kapsamda sayılabilecek karakteristiklerdendir. Devrek yöresinde ortaya konan yılan motifli karakteristik bastonlar ise diğer bir ahşap işçiliği ürünü ve de coğrafi işarettir. Türk kültürü ahşap işçiliğinin bir diğer önemli ögesi de tahta kaşıklardır. Söz konusu önem, zengin ve de köklü Türk Mutfağı ile Türk Halk Oyunla-rı’ndan ileri gelmektedir. Bu açıdan tahta kaşıklar için sadece bir mutfak gerecidir tanımlaması yetersiz ve de hatalı olacaktır. Tahta kaşıkların kültürümüzdeki köklü geçmişini, çeşitliliğini ve sektörel durumunu ortaya koyduğumuz bu çalışmada doğrudan doğruya karakteristik tahta kaşıklarıyla dikkat çeken Konya, Antalya (Akseki/Bademli), Bursa (Keles), Sakarya (Taraklı), Trabzon (Köprübaşı), Kastamonu (Şenpa-zar), Bolu (Göynük) ve İstanbul (Şile)’da saha çalışmaları gerçekleştirilmiştir. Bunlara ilaveten de literatür taraması ve yerel yönetimlerin desteği ile tahta kaşık üretiminin yapıldığı diğer yörelerin (Amasya, Balıke-sir, Hatay, Sinop) güncel durumu ortaya konmuştur. Çalışmada, farklı bölgelerde ortaya konan söz konusu tahta kaşıkların imalatında kullanılan ağaç malzeme (Şimşir başta olmak üzere, gürgen, kayın gibi), araç gereçler, işleme süreci, süslemeler ve kaşığa asıl karakteristiğini kazandıran unsurlar ele alınmıştır. Bu kapsamda hem yemek kaşıkları hem de oyun kaşıkları incelenmiştir. Ayrıca kaşıkçılık faaliyetinin geçmişi, tarihsel süreçte geçirmiş olduğu aşamalar ve varsa değişimler, son olarak da sektörün günümüzdeki durumu yöreler özelinde ayrı ayrı incelenmiştir. İncelenen kaşıklardan özellikle Antalya/Bademli, Bursa/Keles ve Konya kaşıkları belli karakteristikleriyle öne çıkmaktadır. Diğer yörelerde ise özellikle şimşirden yapılan kaşıkların kalitesi, Trabzon/Köprübaşı’nda yapılan kaşığın fonksiyonel tasarımı gibi özellikler bu alandaki kültür zenginliğimizi ortaya koymaktadır. Öte yandan tüm kaşıkçılık yapılan yörelerde karşılaşılan ortak sorun ise faaliyetin başta çırak sorunu olmak üzere tahta kaşığın çelik kaşıklarla rekabet edememesi gibi hususlarla çoğu yerde gerilemekte olduğu, hatta bazı yerlerde de faaliyetin bütünüyle sönmüş olduğudur. Bu soruna dikkat çekmek ve karakteristik tahta kaşıkları yeniden tanınır hale getirmek adına konuyu coğrafi işaret stratejisiyle ele almak da çalışmanın diğer bir odak noktasını oluşturmaktadır.
Keywords : Ahşap işleme, tahta kaşık, oyun kaşığı, coğrafi işaret, Türkiye.

ORIGINAL ARTICLE URL