Yazılı Kaynaklara Göre İskit/Saka Kahramanlık Destanları

Authors : Eda Durmuş

Pages : 41-52

Doi:10.58242/millifolklor.1661456

View : 392 | Download : 641

Publication Date : 2025-12-18

Article Type : Research Paper

Abstract :MÖ 800 civarında Orta Asya’da yaşanan kuraklık sonucunda İskitler, Karadeniz’in kuzeyindeki bozkırlara göç etmiş ve böylece Avrasya bozkırlarında İskit Çağı başlamıştır. Bu göç ve yayılım İskitlerin Çin, Pers, Asur ve Grek kaynaklarında farklı adlarla (Saka, Sai, Aşguzai, Skythai) anılmasına neden olmuştur. Herodotos, Grek kaynaklarında Skythai, Pers kaynaklarında ise Saka olarak belirtilen kavmin aynı soydan geldiğini belirtmiştir. İskitler konargöçer bir yaşam sürdürerek avcılık, hayvancılık ve akınlarla hayatlarını şekillendirmiştir. Bu yaşam biçimi kahramanlık destanlarının temelini oluşturmuştur. Kahramanlık anlatıları hem İskitlerin hem de çağdaşı kavimlerin yazılı kaynaklarında yer almıştır. Oğuz Kağan, Alp Er Tonga ve Şu destanları bu bağlamda öne çıkar. Oğuz Kağan Destanı’nda Oğuz’un evlenmesi, çocuklarının olması ve ülkesini oğulları arasında paylaştırması anlatılır. Herodotos’un eserinde İskitlerin atası Targitaos’un çocuklarıyla ilgili anlatımlar Oğuz Kağan Destanı ile benzerlik gösterir. Destan kahramanı Afrasyap’ın Türkçe adı Alp Er Tonga olarak kaynaklarda geçer. Bu kahramanın adından Grek kaynaklarında Madyas, Asur kaynaklarında ise Maduva olarak söz edilir. Herodotos, İskit ordusunun başında Prototyas oğlu Madyas’ın bulunduğundan bahseder. MÖ VII. yüzyılın ortalarında İskitlerin Ön Asya’ya akınları sonucunda Alp Er Tonga Destanı’nın oluşmaya başladığı kabul edilir. Bu dönemde Pers-İskit savaşları yoğunlaşmış, Alp Er Tonga destan kahramanı olarak ortaya çıkmıştır. Şu Destanı ise Büyük İskender’in Türkistan seferiyle bağlantılı olarak şekillenmiştir. Kaşgarlı Mahmud’un aktardığı bilgilerde Şu’nun İskender’le karşılaştığı ve savaşların yaşandığı anlatılır. Şu Destanı’ndaki, Grek tarihçisi Arrianos’un İskender’in seferleriyle ilgili yazdıklarıyla örtüşür. Bu bağlamda Şu Destanı’nın MÖ 330’larda ortaya çıkmaya başladığı düşünülür. Grek kaynakları destanların kronolojik sırasının belirlemesine imkân sağlar. Sonuç olarak, Oğuz Kağan Destanı en eski olarak öne çıkar ve İskitlerin Karadeniz’in kuzeyine göçüyle ilişkilendirilir. Alp Er Tonga Destanı İskitlerin Ön Asya’ya akınları sırasında oluşmuş, Şu Destanı ise Büyük İskender’in Asya seferleriyle bağlantılı olarak şekillenmiştir. Her üç destan da İskit/Saka Döneminin kahramanlık çağını temsil eder. Makalede destanların oluşumu kronolojik sıraya göre değerlendirilerek Oğuz Kağan Destanı en eski, Alp Er Tonga Destanı ikinci, Şu Destanı’nı ise üçüncü sıraya yerleştirilmiştir. Bu sıralama, İskitlerin tarihsel süreçteki askerî ve siyasî etkinliklerinin destanlara nasıl yansıdığını göstermektedir. Destanların İskit/Saka Dönemi kahramanlık çağına ait olduğu vurgulanarak İskitlerin yazılı belgeler bırakmaması nedeniyle diğer kültürlerin kaynaklarında yer alan anlatıların önemi ortaya konulmuştur. Bu anlatıları, farklı kültürlere ait kaynaklarla karşılaştırma yoluyla metinlerin çok katmanlı bir yapıya sahip olduğu gösterilmiştir. Destanların tarihsel gelişimi içinde taşıdıkları unsurlar, İskitlerin toplumsal yapısının ve kültürel değerlerinin izlerini sürme imkânı sunmuştur. İskitlerin ataları, liderleri ve mücadeleleri hakkındaki anlatıların Türk destanlarıyla nasıl örtüştüğü detaylı şekilde incelenmiştir. Böylece İskit destanlarının yalnızca birer efsane değil, dönemin tarihî olaylarıyla şekillenen birer kültürel miras olduğu gösterilmiştir.
Keywords : İskit/Saka, Grek Kaynakları, Oğuz Kağan Destanı, Alp Er Tonga Destanı, Şu Destanı.

ORIGINAL ARTICLE URL