Klasik Nahiv Geleneğinde İstişhâd Hiyerarşisi: Kur’ân, Hadis ve Klasik Arap Şiiri Üzerine Bir İnceleme

Authors : Rıfat Akbaş

Pages : 1037-1053

Doi:10.30622/tarr.1759892

View : 81 | Download : 150

Publication Date : 2025-12-30

Article Type : Research Paper

Abstract :Bu çalışma, nahiv ilmi geleneğinde istişhâdın temel kaynaklarını, Kur’ân, hadis ve klasik Arap şiiri özelinde ele almakta ve bu üç kaynağa ne ölçüde müracaat edildiğini önde gelen nahiv kitapları çerçevesinde incelemektedir. Bu kapsamda dönemin kimi önemli nahiv kitaplarının içeriklerindeki âyet, hadis ve şiir sayıları metot ve istişhâd eksenli yapılmış modern çalışmalarla desteklenerek bu üç temel semâî kaynağın ne ölçüde kullanıldıkları somut biçimde ortaya konmuştur. Bulgular, hadislerin ilk dönem dilcileri tarafından son derece sınırlı biçimde kullanıldığını göstermektedir. Bu sınırlı kullanımı açıklamak için birkaç temel gerekçe öne çıkmaktadır. Öncelikle hadis metinleri, Kur’ân âyetlerinin aksine, isnad zinciriyle rivayet edilmekte ve bu durum onların metinsel sabitliğini zayıflatmaktadır. Ancak bundan daha belirleyici olan bir diğer etken, hadislerin çoğunlukla lafzî değil manevî anlam aktarımına dayalı bir rivayet geleneğiyle günümüze ulaşmış olmasıdır. Bu durum, metnin birebir lafzına değil, anlamına sadık kalınarak aktarıldığı anlamına gelir ki bu da dilsel formların tespitinde sorunlar doğurmuştur. Buna karşılık Kur’ân âyetleri, lafız ve mana yönüyle tartışmasız bir dil otoritesi kabul edilmiş ve gerek nüzul sürecinde gerekse mushaf hâlinde sabitlenmiş olması nedeniyle gramerde birinci derecede delil olarak yer almıştır. Klasik Arap şiiri de fasih dilin tabiî ve tarihsel örnekleri olarak istişhâd hiyerarşisinde ikinci derecede kabul edilmiştir. Öte yandan birçok klasik nahiv kitabında şiir beyitlerinin sayıca âyetlerden fazla olmasına rağmen, bu farkın şiirin âyetlere tercih edildiği anlamına gelmediği; aksine, şiir malzemesinin hacmen çokluğu nedeniyle bu oransal dengenin doğal bir sonuç olduğu vurgulanmıştır. Çalışmada Kur’ân, hadis ve şiirin istişhâd değeri hakkındaki klasik dönem yaklaşımları da gözden geçirilmiş, özellikle kimi muhaddislerin i’râb hatasına düştükleri konusuna da açıklık getirilmeye çalışılmıştır. İstişhâdın semâî (naklî) kaynaklarını oluşturan bu üç kaynak türüne odaklanan çalışmada, özellikle kıyas, icmâ ve istishâb gibi aklî deliller kapsam dışında bırakılmıştır. Bunun temel gerekçesi, çalışmanın odak konusunun sınırlarını korumak ve hacimsel olarak dağılmayı önlemektir. Sonuç olarak bu çalışma, klasik nahiv geleneğinde dilsel delil kabul edilen metinler arasında belirgin bir sıralama bulunduğunu; Kur’ân’ın birincil kaynak olarak tartışmasız bir otoriteye sahip olduğunu, onu klasik şiirin izlediğini ve hadislerin ise oldukça geç dönemde sistematik bir şekilde kullanılmaya başlandığını ortaya koymaktadır.
Keywords : Arap Dili Belagatı, , İstişhâd Hiyerarşisi, , Nahiv İlmi, , Temel Dayanaklar, , Kur`ân-ı Kerîm, , Hadis-i Şerîf, , Klasik Arap Şiiri

ORIGINAL ARTICLE URL