MİTOLOJİK BİR HAYVAN OLAN EJDERHANIN NEF’Î DİVANI’NDAKİ KULLANIMI

Authors : Munise Koç
Pages : 163-183
Doi:10.59257/turkbilig.1547773
View : 155 | Download : 81
Publication Date : 2025-06-26
Article Type : Research Paper
Abstract :Farsçada ejder, ejdha, ejderha, Arapçada tinnin ve soban (büyük yılan) sözcükleriyle bilinen ejderha, büyük timsah görünümünde, yüzü ata benzeyen, iki kanatlı, ağzından ateş püskürten, yeraltı hazinelerinin koruyucusu olduğuna inanılan efsanevî bir yaratıktır. Pehlevîce aji/aj (yılan) sözcüğünden gelir ve Aj-i Dahhak (Dahhak yılanı) ile aynı köktendir. Bu yaratık Türkler tarafından evren adıyla anılır. Hamdullâh Mustafa Kazvinî Nüzhetü’l-Kulûb adlı eserinde bu hayvanın başlangıçta bir yılan olduğunu, yaşı yüze dayandığı zaman ejdere dönüştüğünü söyler. Ejderin, karadaki hayvanları dehşete düşürene kadar büyüdüğünü, bunun üzerine Allah’ın onu denize attığını belirtir. Denizde de hasara sebep olan ejderha Allah tarafından Yecüc ile Mecüc’e yem olmak üzere onların diyarına atılır. Mimarîde bereket getirişi, koruyuculuk ve güç gibi özelliklerinden dolayı sıkça kullanılan ejderha motifi edebiyatta genellikle korkutucu özellikleri ile anılmıştır. Klasik şiirin keskin dilli şairlerinden Nef’î bu mitolojik hayvanın olağanüstü ve ürkütücü niteliklerini özellikle kasidelerinde sıkça kullanmıştır. 17. yüzyıl kaside şairi olarak bilinen Nef’î, Türkçe divanında 13 defa ejder, 7 defa ejderha, 1 defa da ejdeha kelimesini kullanmıştır. Bu kullanımların 16 tanesi kasideler, 5 tanesi ise gazeller kısmında tespit edilmiştir. Nef’î, kasidelerde ejderhaların hazineleri koruduğu, ateş saçtığı, kıvrım kıvrım oluşu ile uçması özelliklerine değinmiştir. Bu beyitlerde, çeşme lülelerinin ejder şekilli olmalarına ve savaş aletlerinden topun ejder şekilli olmasına atfen yapılan benzetmeler de mevcuttur. Gazellerde ise ejderha mazmunu, sevgilinin güzellik unsurlarını tasvir etmede kullanılmıştır. Bu çalışmayla mitolojik bir varlık olan ejderhanın klasik edebiyattaki yansımaları ve Nef’î’nin karakter özellikleri ile şiirleri arasındaki bağlantı ortaya konulmaya çalışılmıştır.
Keywords : Klasik Türk edebiyatı, mitoloji, Nef’î, divan, ejderha.

ORIGINAL ARTICLE URL