ESKİ TÜRKÇEDEKİ /ç/, /s/ ve /z/ ÜNSÜZLERİNİN 20. YÜZYIL ÖNCESİ BAŞKURT TÜRKÇESİNDEKİ DURUMU

Authors : Dursun Ünüvar

Pages : 185-205

Doi:10.59257/turkbilig.1518646

View : 83 | Download : 149

Publication Date : 2025-12-30

Article Type : Research Paper

Abstract :İdil-Ural bölgesi, dar alanda Çuvaş Türkçesi, Tatar Türkçesi ve Başkurt Türkçesinin konuşulduğu bir coğrafyadır. 1917 öncesinde, Başkurt Türkçesi ve Tatar Türkçesi için ayrı yazı dilleri yoktur. 20. yüzyıl öncesinde Başkurdistan coğrafyasında yazı dili olarak Tatar Türkçesi ya da Çağatay Türkçesi kullanılmıştır ancak o dönemde, Başkurt Türkçesinin dil özelliklerini yansıtan bazı eserlerin de yazıldığı bilinmektedir. Çalışmada, çağdaş Başkurt Türkçesini diğer Türk yazı dillerinden ayıran ET. /ç/ > Bşk. T. /s/; ET. /s-/ > Bşk. T. /h-/; ET. /-s-/ > Bşk. T. /-ﶎ-/; ET. /-s/ > Bşk. T. /-ﶎ/; ET. /-z-/ > Bşk. T./-ẕ-/ ve ET. /-z/ > Bşk. T. /-ẕ/ ses denkliklerinin tarihî Başkurt Türkçesinde yer alan üç eserdeki biçimleri tespit edilmiştir. Eski Türkçedeki /ç/, /s/ ve /z/ ses birimlerinin Başkurt Türkçesinin yazı dili öncesindeki biçimleri üzerinden dil politikasının standart türe etkisi ortaya konmuştur. Neticede, tarihî Başkurt Türkçesinde yaygın olmayan ses denkliklerinin Başkurt Türkçesi yazı dilinde standartlaştırıldığı görülmüştür. Özellikle ET. /s-/ > Bşk. T. /h-/ ses denkliğinin 20. yüzyıl öncesinde yaygın görülen ses gelişmelerinden biri olmamasına rağmen günümüz Başkurt Türkçesinin en önemli niteliklerinden biri olması dikkat çekicidir. Bununla birlikte, tarihî Başkurt Türkçesi metinlerinde diş arası /ẕ/ ünsüzünün kullanımı yaygınken diş arası /ẕ/ ünsüzü daha az kullanılmaktadır ancak bu iki ses birimi yazı dili sonrasındaki dönemde ölçünlü dilde standart hâle gelmiştir.
Keywords : Başkurt Türkçesi, tarihî Başkurt Türkçesi, dil politikası, ünsüzler, fonetik denklik.

ORIGINAL ARTICLE URL