Tek Lafızla Üç Talak Meselesine Fakih-Müfessir Âlûsî’nin Yaklaşımı

Authors : Adem Arslan

Pages : 337-356

Doi:10.33460/beuifd.1768891

View : 168 | Download : 91

Publication Date : 2025-12-30

Article Type : Research Paper

Abstract :İslam Aile Hukukunun en önemli iki konusu nikâh ve talaktır. Talak (boşanma), evlilik ilişkisini sona erdiren meşru bir tasarruf olmakla birlikte Yüce Allah’ın hoş görmediği bir eylem olarak kabul edilir. İslam hukukunda mazeret olmaksızın talakın hükmünün ne olduğu konusunda çeşitli görüşler ileri sürülmüştür. Âlûsî, bu konuda çoğunluk mezhebinin “mübah ancak hoş karşılanmayan” yaklaşımını aktarırken, boşanmanın yalnızca zorunlu hâllerde meşru olabileceği yönündeki görüşlere daha fazla yakınlık göstermektedir. Talak konusunda en fazla tartışılan konulardan biri, tek lafızla/bir defada üç talakın gerçekleşip gerçekleşmeyeceği ya da bunun kaç talaka tekabül ettiği olup, bu konu hem klasik kaynaklarda hem de modern dönem tartışmalarında önemini koruyan konulardan biridir. Bu çalışma da “tek lafızla üç talak” meselesini, fakih-müfessir Şihâbuddîn Mahmûd el-Âlûsî’nin Rûhu’l-Meânî adlı eseri bağlamında incelemektedir. Hükmü konusunda farklı görüşlere sahip olsalar da dört mezhep imamı ve İslâm fakihlerinin büyük çoğunluğu bir kocanın eşini tek sözle/lafızla üç defa boşamasını geçerli kabul etmekte ve bunu en büyük ayrılıkla (beynûnetü’l-kübrâ) sonuçlanan bağlayıcı bir boşama olarak görmektedirler. Dolayısıyla bu şekilde boşanmış bir kadın, ancak başka biriyle ciddi bir evlilik yapıp ondan boşandıktan sonra ya da ikinci eşinin ölümüyle boş kaldıktan sonra ilk eşiyle yeniden evlenebilir. Buna karşılık, azınlıkta kalan görüş sahiplerine göre böyle bir sözle üç defa boşama bir talak sayılmalıdır. Şiî İmamiyyesine göre ise bir sözle üç boşama geçersiz olup hiçbir sonuç doğurmamaktadır. Bu noktada Âlûsî, mezheplerin ve azınlıkta kalanların farklı yorumlarını mukayeseli biçimde değerlendirirken, aynı zamanda kendi bağımsız içtihadî çizgisini de ortaya koymaktadır. Âlûsî, talak ile ilgili ayeti bu çerçevede yorumlamakta, özellikle “bir seferde üçlü boşamanın” geçerliliğine ilişkin delil olarak öne sürülen Rükâne hadisini de rivayet varyantları çerçevesinde detaylı bir şekilde analiz etmektedir. Bu bağlamda Âlûsî, Ebu Dâvûd’un da tercih ettiği varyantta geçen el-bettete ifadesinin kinayeli bir ifade olduğunu, dolayısıyla bunun niyet açısından değerlendirilmesi gerektiğini belirtmekte, kinayeli lafızla yapılan boşamalarda niyetin belirleyici rolüne dikkat çekmektedir. Elde edilen sonuçlara göre Âlûsî, hadisin sahih varyantlarına dayanarak tek lafızla yapılan üçlü boşamanın geçersizliğini savunan görüşleri yetersiz bulmakta, bu tür bir boşamanın irade beyanının açıklığı ve kesinliği sebebiyle geçerli kabul edilmesi gerektiğini ve bunun da en ihtiyatlı görüş olduğunu ileri sürmektedir. Ayrıca, “tek lafızla üç boşama” meselesini li‘ân şahitlikleri ve şeytan taşlamadaki sayı-şekil kıyaslarına dayandıran görüşlere de karşı çıkarak, ibadet içerikli uygulamaların kıyasa uygun olmadığını vurgulamaktadır. Ona göre, bu tür kıyaslar hem usûl açısından sorunludur hem de talak gibi bir hukukî tasarrufun doğasıyla bağdaşmamaktadır. Çalışmada fıkıh, tefsir ve hadis kaynaklarından birlikte faydalanılarak mesele çok yönlü olarak ele alınmıştır. Bu anlamda kaynak taraması ve metin analizi yöntemleri kullanılmıştır. Araştırmada, Âlûsî’nin farklı mezheplere ait fıkhî görüşleri ve bunlara dayanak olan delilleri sıralaması, her birini değerlendirmesi ve yer yer tercihte bulunması, onun bir müfessir olarak fakih kimliğini ön plana çıkarmaktadır. Bu yönüyle çalışma; fıkhî meselelerin tefsir bağlamında, rivayet tenkidi, mezhepler arası mukayese ve usûlî değerlendirmeler doğrultusunda nasıl ele alınabileceğine dair, metodolojik açıdan örnek teşkil eden bir inceleme olarak değerlendirilebilir.
Keywords : İslam Hukuku, Talak, Tek Lafızla Talak, Hüküm, Âlûsî

ORIGINAL ARTICLE URL