Savaşın Görünmeyen Cephesi: Birinci Dünya Savaşı’nda Osmanlı Seferberliğinin İktisadi ve Toplumsal Anatomisi

Authors : Ayşegül Can
Pages : 859-896
Doi:10.18244/cttad.1700165
View : 109 | Download : 113
Publication Date : 2025-12-30
Article Type : Research Paper
Abstract :Bu çalışmada, Birinci Dünya Savaşı sırasında Osmanlı Devleti’nin seferberlik uygulamalarının ekonomik ve toplumsal boyutları incelenmiştir. Literatürde son yıllarda cephe gerisi, gündelik hayat ve toplumsal etkiler üzerine önemli çalışmalar yapılmıştır. Bununla birlikte, seferberliğin taşra toplumu üzerindeki iktisadî yükümlülükleri, köylü emeğinin mobilizasyonu ve yerel toplulukların gündelik yaşamındaki dönüşümler, arşiv belgelerinin sunduğu ayrıntılar ışığında değerlendirildiğinde, bu alanın araştırmalar açısından hâlen gelişmeye açık bir yönü bulunduğu görülmüştür. Bu bağlamda, çalışma söz konusu boyutlara odaklanarak seferberliğin ekonomik ve toplumsal anatomisini bütüncül bir çerçevede değerlendirmeyi amaçlamıştır. Araştırmada, savaş ekonomisinin sivil hayata yansımaları, devletin aldığı tedbirler ve bu tedbirlerin etkinliği analiz edilmiştir. Seferberlik sürecinde Tekâlif-i Harbiye uygulamasının ordunun iaşesinde önemli bir rol oynamış olmakla birlikte halkın ekonomik yükünü artırdığı tespit edilmiştir. Kapitülasyonların kaldırılması girişimi, iktisadî bağımsızlık açısından önemli bir adım olarak değerlendirilmiş, ancak savaş koşullarında beklenen faydayı tam olarak sağlayamamıştır. Enflasyon, alım gücünün düşmesi ve karaborsa gibi etkenlerin toplumsal hayatı derinden sarsarak halkın yoksulluk seviyesini artırdığı saptanmıştır. Başkanlık Osmanlı Arşivi ile National Archives (ABD)’de yer alan belgelerin yanı sıra, dönemin süreli yayınları, hatırat ve telif eserler doküman analizi yöntemiyle incelenmiştir. Çalışmanın bu yönüyle, seferberliğin yalnızca askerî değil, aynı zamanda taşra ölçeğinde iktisadî ve toplumsal boyutlarını da görünür kılması, mevcut literatüre tamamlayıcı bir katkı sağlamıştır.
Keywords : Birinci Dünya Savaşı, Osmanlı, Seferberlik, Millî İktisat, Cumhuriyet

ORIGINAL ARTICLE URL