MEKANİK DAYANIŞMA PERSPEKTİFİNDEN DİVANÜ LÜGATİ’T TÜRK’TE AKRABALIĞA DAİR SÖZ VARLIĞI

Authors : Selçuk Gündüz

Pages : 286-313

Doi:10.14520/adyusbd.1782416

View : 48 | Download : 58

Publication Date : 2025-12-31

Article Type : Research Paper

Abstract :Tarihi sözlükler, bir kültürün izlerini sürmek üzere başvurulan ve geçmişe ayna tutan kaynaklardır. Aile ve akrabalık terimleri ise bir toplumdaki toplumsal ilişkileri ve kültürü çözümlemek üzere başvurulabilecek söz varlıklarıdır. Bu makale Durkheim’in mekanik dayanışma yaklaşımına dayanarak Dîvânu Lugâti’t-Türk’te yer alan akrabalık terimlerini değerlendirmektedir. Bu kapsamda söz varlığından hareketle sözlüğün yazıldığı tarihten itibaren aile ve akrabalık ilişkilerinin Türk toplumunda birlik ve dayanışma ekseninde nasıl bir rol üstlendiği çözümlenmiş ve bugüne nasıl ışık tuttuğu ortaya konmuştur. Kaşgarlı Mahmud tarafından XI. Yüzyılda kaleme alınan Dîvânu Lugâti’t-Türk’te yer alan aile, akrabalık ve bunun yanında akrabalar arası ilişkilerde önemli bir role sahip hediyeleşmeye karşılık gelen kelimeler tespit edilmiştir. Bu kapsamda akrabalığa ilişkin söz varlığı, ‘biyolojik akrabalıklar’ ve ‘sonradan edinilen akrabalıklar’ şeklinde ikiye ayrılmış ve ardından ‘sonradan edinilen akrabalıklar’ sınıfı ise ‘evlilik yoluyla kurulan akrabalıklar’ ve ‘sanal akrabalıklar’ olarak iki alt sınıfta değerlendirilmiştir. Taranan kelimelerin çağdaş Türk dillerinde yaşayıp yaşamadıklarının tespiti de yapılmıştır. Buna ek olarak dayanışma ağının devamlılığında pekiştirici bir rol oynayan hediyeleşme pratikleri değerlendirilmiştir. Dîvânu Lugâti’t-Türk, yazıldığı döneminin sosyo-kültürel ve ekonomik koşulları çerçevesinde hem akrabalık terminolojisine hem de akrabalık ağı etrafında gelişen pratiklere dair fikir edinebileceğimiz ve bugüne ışık tutacak pek çok veri içermektedir.
Keywords : aile, akraba, akrabalık, Dîvânu Lugâti’t-Türk, mekanik dayanışma

ORIGINAL ARTICLE URL