LEHÇELER ARASI AKTARMA SORUNLARI BAĞLAMINDA ÇAĞATAY TÜRKÇESİYLE TÜRKİYE TÜRKÇESİNDE İSTEM KARŞILAŞTIRMASI

Authors : Ümit Eker

Pages : 292-343

Doi:10.32321/cutad.1524108

View : 196 | Download : 172

Publication Date : 2025-12-14

Article Type : Research Paper

Abstract :Türk dilinde cümlenin ana unsuru yüklemdir ve bu da bir fiil veya ek-fiil almış bir isimden oluşur. Fiil tabanı gereklilik derecesine göre çeşitli anlam boşlukları açar. Bu boşluklar tamlayıcılarla doldurulur. Tamlayıcılar zorunluluk derecesine göre “zorunlu” ve “seçimlik” tamlayıcılar olmak üzere ikiye ayrılır. Fiil tabanının anlamının tamamlanmasında zorunlu görev üstlenen tamlayıcılara zorunlu, anlamın tamamlanmasında zorunlu görevi olmayıp ek anlam katkıları sunan, başka bir ifadeyle anlamı genişletici rol oynayan tamlayıcılara da “seçimlik” tamlayıcılar denir. Cümlede yüklemden sonra zorunlu tamlayıcı öznedir, diğer tamlayıcılar genel olarak seçimlik tamlayıcılardır; ancak fiilin anlamına göre seçimlik tamlayıcılar da zorunlu konumuna gelebilir. Özne cümlede yalın hâlde bulunur. Nesne ve yer tamlayıcısı fiil tabanına hâl ekleriyle bağlanırken zarf tamlayıcı ise ancak bazı özel durumlarda hâl ekleriyle kullanılabilir. Fiillerin zorunlu ya da seçimlik hangi tamlayıcılarla kullanıldığı, başka bir deyişle hangi hâl eklerini istediği konusu araştırmacılar arasında çeşitli görüş ayrılıklarına neden olmaktadır. Bir fiilin aynı lehçe içinde ya da lehçeler arasında farklı hâl ekleriyle kullanılması çokça karşılaşılan bir durumdur. Eski Türkçeden beri aynı fiilin birbirinin devamı olan lehçelerde ya da lehçeler arasında hatta bir lehçenin ağızları içinde bile farklı hâl eklerini alabildikleri öteden beri bilinen bir husustur. Bu farklılıkta tek neden değilse bile fiillerin süreç içinde geçirdikleri anlam değişiklikleri, yeni anlamlar kazanmaları önemli rol oynamaktadır. Bazı araştırmacılar fiillerin süreç içinde geçirdikleri istem değişimlerini hâl ekleri arasındaki görev aktarımıyla açıklamışlardır. Daha çok Eski Türkçe metinlerde görülen bu görev aktarımının Türk dilinin farklı dönemlerinde, lehçelerinde ve bölgelerinde her zaman aynı şekilde gerçekleşmediği, Eski Türkçe sonrası dönemlerde fiillerin isteminin kazandığı yeni anlamdaki başka bir kelimenin istemiyle benzeşmeye uğrayabildiği bilinmektedir. Gerek lehçe içinde gerekse lehçeler arası aktarma çalışmalarında fiillerin istem farklılıkları çeşitli aktarma hatalarına neden olabilmektedir. İncelenen Çağatay Türkçesi sahasına ait metinlerde, bazı basit, türemiş ve birleşik fiillerin isteminin belirli anlamlar özelinde Türkiye Türkçesindeki isteminden farklılaşabildiği görülmüştür. Bu fiiller şunlardır: Basit fiiller: “bar-, dė-, sor-”. Türemiş fiiller: “ķon-, ķondur-, ķoy-, ķuy-, tayan-”. Birleşik fiiller: “Ǿamel ķıl-/\\\'amel ėt-/\\\'amelge kėltür-, ikrām ķıl-, meşġūl bol-, mülāķat bol-/mülāķat ėt-/mülāķat ėyle-/mülāķat ķıl-, soraġ (suvāl) ķıl-/ėt-/ėyle-”. Bu fiillerin aktarımında hatalardan kaçınabilmek için kaynak metindeki fiilin anlamı doğru tespit edilmeli, aktarımda hedef anlaşma birimindeki istem esas alınmalıdır.
Keywords : Çağatay Türkçesi, İstem, Tamlayıcı, Fiillerin Tamlayıcıları, Hâl Ekleri

ORIGINAL ARTICLE URL