Fıkhi Düşüncenin Yeniden İnşası Bağlamında Kavramsal Tecdîd

Authors : Mesut Bayar

Pages : 199-316

Doi:10.47145/dinbil.1804047

View : 57 | Download : 56

Publication Date : 2025-12-31

Article Type : Research Paper

Abstract :Tecdid, herhangi bir eşyanın, bir sistemin veya bir hükmün ortadan kaldırılması ve yepyeni bir formata dönüştürülmesi faaliyeti değildir. Buna göre İslami hükümlerin tecdidinden bahsedildiğinde de mevcut hükümlerin veya fıkıh birikiminin kökten tasfiye edilmesi ve yeni bir sistemin oluşturulması anlamına gelmemektedir. Aksine tecdid, tarihsel süreç içerisinde asli anlamını kaybetmeye yüz tutmuş hükümlerin veya anlayışların sünnetteki aslına döndürülmesi ve söz konusu hükümlere işlerlik kazandırılması faaliyetidir. Bu özelliğiyle tecdid, hükmün tamamen ortadan kalkması anlamına gelen ilga kavramından ayrılmaktadır. Tecdid ile ilgili çalışmalara bakıldığında tecdid konusunun genellikle bid’atlerin ortadan kaldırılması veya fıkıh usulü ve dini anlayışların yenilenmesi gibi daha genel bir çerçevede ele alındığı görülmektedir. Bu araştırmada ise tecdid, lafızların yeni bir bakışla ele alınması anlamını belirtmek üzere kavramsal tecdid konusu üzerinden özel bir çerçevede anlatılmaktadır. Kavramsal tecdid ifadesi, klasik fıkıh usulü literatüründe tam olarak yer almasa da kavramların anlam açısından yeniden konumlandırılması sürecini ifade etmek üzere metodolojik bir çerçevede kullanılması tarafımızca uygun görülmüştür. Bilindiği gibi kitap ve sünnette yer alan birçok temel kavram, Hz. Peygamber (s.a.v) döneminde asıl anlamlarıyla hükümlere kaynaklık teşkil etmiş ve dönem insanları açısından da bu şekilde doğru bir biçimde idrak edilmiştir. Ancak, sonraki zaman dilimleri içerisinde bazı kavramlar çeşitli kültürel, siyasi ve sosyal etkenlerle bir araya gelerek anlam daralmasına, kaymasına ve hatta büyük ölçüde sapmaya uğramıştır. Bu anlamsal sapmalar, herhangi bir bilim alanında gerçekleştiğinde insanların hayatlarını görece daha az etkileyebilirken; dini kavramlarda gerçekleştiğinde bid’at ve hurafelere de sebep olmaktadır. Bundan hareketle, kavramların tahrifini tespit etmek ve aslına döndürmek, günümüz İslami düşüncesi için elzem bir gereklilik olarak görülmüş ve bu konu çalışmaya değer bulunmuştur. Araştırmamız üç ana kısımdan oluşmaktadır: Birinci bölümde tecdid kavramı ve tecdidle ilgili kavramlar açıklanmıştır. İkinci bölümde ise genel hatlarıyla tecdidin dini bir gereklilik olduğu, uygulanma şartları ve farklı çeşitleri izah edilmiştir. Çalışmanın esasını ve en özgün kısmını oluşturan üçüncü bölümde ise şeriat, cihad ve hac örnekliğinde somut bir tecdid denemesi yapılmıştır. Bu amaçla öncelikle ilgili kavramların vaz olunan kökeni ve lügavi anlamı ortaya çıkarılmaya gayret edilmiştir. Akabinde bu kavramların farklı disiplinlerde ve tarihsel süreçte zaman içinde kazandığı anlamlar incelenmiştir. Bu anlam değişimlerinin kavramın lügavi anlamından ne ölçüde bir sapmaya yol açtığını göstermek için tarihsel semantik analiz yöntemi uygulanmıştır Kavramın tarihsel süreci bu kapsamlı analiz ile detaylıca incelendikten sonra anlamdaki tahrif/sapma tespiti yapılmıştır. Son olarak ele alınan her kavram için tecdid kararı, geliştirilen özgün metot esas alınarak belirlenmiştir. Şeriat ve cihad kavramları, toplum nezdinde anlam tahrifine yüz tuttuğu düşünülen en çarpıcı iki örnek olarak ele alınmıştır. Hac kavramı ise, önemli bir dini kavram olmasına rağmen tahrife maruz kalmamış veya anlamsal kayma yaşamamış bir örnek olarak sunulmuştur.
Keywords : Fıkıh, Tecdid, Kavram, Şeriat, Hacc, Cihad

ORIGINAL ARTICLE URL