Kütâhî’nin Ferâidu’l-Funûn Adlı Eserinde Mesâha İlmi

Authors : Elif Baga

Pages : 15-44

Doi:10.51290/dpusbe.1755951

View : 114 | Download : 107

Publication Date : 2025-11-30

Article Type : Research Paper

Abstract :On sekizinci asır Osmanlı bilginlerinden Abdullah Kütâhî, Ferâidu’l-funûn adlı ansiklopedik eserinin riyazi ilimlere tahsis ettiği altıncı cildinin 80a ile 90a varakları arasını, mesaha ilmine ayırmıştır. Bu yirmi sayfa boyunca herhangi bir başlıklandırma ve bölümlendirme yapmayan yazar, ilk beş sayfada ölçüm birimleri ve bu birimlerin birbirlerine dönüşümlerini çeşitli örneklerle uygulamalı ve ayrıntılı bir şekilde izah eder. Klasik mesaha ilmi geleneğinde çok sık rastlanmayan bu durum, bilinen ilk müstakil Türkçe mesaha kitabı olan Emri Çelebi’nin Mecmau’l-garâib’ini hatırlatır. Ardından Kütâhî, geometrik şekillerin ölçüm yöntemlerine kare ve dikdörtgenle başlar ki bu tavır da Ali b. Hamza el-Mağribî’nin Tuhfetu’l-a’dâd’ının mesaha bölümüne kare ile başlamasını akla getirir. Üçgenlerle başlamanın yaygın olduğu bir gelenekte bu, dikkate değer bir durumdur. Daha sonra sırayla üçgenler, çokgenler, dairevi şekiller, daire ve elemanları ele alınarak yüzeysel şekiller bahsi bitirilir. Cisimsel şekiller sırayla küre, dörtgen prizmalar, koni türleri, silindir, kemer ve tonoz şeklindedir. Bu kısımlar ise mesaha geleneğindeki alan ve hacim ölçüm yöntemleriyle uyumlu görünür. Bu makalenin amacı, yukarıda kısaca içeriği verilen Ferâidu’l-funûn’un mesaha bölümünü ayrıntılı tanıtmak ve böylece on sekizinci asırda bir Osmanlı bilgininin gözünden mesahanın içeriğine bakmak aynı zamanda ansiklopedik bir eserde mesaha ilminin bulunuş tarzı, konumu ile seviyesi hakkında çıkarımlarda bulunmaktır.
Keywords : Kütâhî, Matematik, Mesaha, Ferâidu’l-funûn, Geometri

ORIGINAL ARTICLE URL