17. Yüzyıl Osmanlı Coğrafyasının Gözlemci Tanığı: Evliya Çelebi’nin Coğrafyacı Kimliği Üzerine Bir İnceleme

Authors : Faruk Sarıusta, Kübra Erhan

Pages : 357-374

Doi:10.51800/ecd.1750133

View : 85 | Download : 105

Publication Date : 2025-12-30

Article Type : Research Paper

Abstract :Coğrafya literatürünü oluşturan kaynaklardan biri de seyahatnamelerdir. Anı kayıtları ya da seyahat günlükleri olarak da isimlendirilen seyahatnamelerin tarihi ilk çağa kadar uzanmaktadır. En bilinen eserlerin ortaya çıktığı Ortaçağ da ise bu türe İslam coğrafyacılarının önemli katkıları olmuştur. Osmanlı Devleti’nin 17. yüzyıl tarihi coğrafyasının kanıtı olan Evliya Çelebi Seyahatnamesi, bu türdeki en önemli eserlerden biridir. Yarım yüzyıllık bir seyahatin metni olan Seyahatname; seyyahın bilgisi, entelektüel bakış açısı ve kendine özgü üslubuyla döneminin coğrafi, tarihi, sosyokültürel özelliklerini aktardığı zengin bir arşivdir. Daha çok gezi-gözleme dayalı derlenen bilgilerle oluşturulan Seyahatname mekanların fiziki ve beşeri coğrafyasına ilişkin konulara göre değişen ayrıntılı anlatımları, mekân ve olgular arasında kıyaslama ve bağlantılarıyla döneminin coğrafi bakış açısını yansıtır. Bu bağlamda başta coğrafyacılar ve tarihçiler olmak üzere çeşitli araştırma alanları için temel bir kaynaktır. Öncelikle bir seyyah olan Evliya Çelebi aynı zamanda Seyahatnamesiyle, devrinin en büyük coğrafyacılarındandır. Bu çalışma Evliya Çelebinin coğrafyacı kimliğini Seyahatname üzerinden yapılan metin analizi ve örneklemlerle ortaya koymayı amaçlamaktadır. Bu bağlamda Seyahatnamedeki coğrafi unsurlar MAXQDA programı vasıtasıyla kodlanmış ve ciltlere göre dağılımı yapılmıştır. Seyahatname üzerinden yapılan metin analizi sonucu, Seyahatname 17. yüzyıl coğrafyasına ilişkin bir saha çalışması olarak değerlendirilebilir. Bununla birlikte Evliya Çelebinin gözlem, tasvir ve analiz becerileri dönemi koşulları içerisinde değerlendirildiğinde Evliya Çelebiyi bir coğrafyacı kimliğine de sahip kılmaktadır.
Keywords : Evliya Çelebi, Seyahatname, Coğrafya, Mekânsal Betimleme, Tarihi Coğrafya

ORIGINAL ARTICLE URL