Zemahşerî’nin Nevâbiğu’l-kelim Adlı Eserinde Bedîʽ İlmine Ait Lafzî Sanatlar

Authors : Mustafa Altunbay

Pages : 355-374

Doi:10.58568/firatilahiyat.1735102

View : 67 | Download : 64

Publication Date : 2025-12-30

Article Type : Research Paper

Abstract :Abbâsiler döneminde İbnü’l-Muʿtez (ö. 296/908) tarafından temelleri atılan bedîʽ ilmi önce Ebû Yaʿkûb es-Sekkâkî (ö. 626/1229), daha sonra Hatîb el-Kazvînî’nin (ö.739/1338) katkıları ile beraber olgunlaşma dönemine girmiş; takip eden dönemlerde ıstılahlarının netlik kazanmasıyla belâgat ilimleri içerisinde müstakil bir hüviyet kazanmıştır. Bedîʽ ilmi, tarifinde geçen sözün güzelleştirilmesi anlamındaki tahsînü’l-kelâm (تحسين الكلام) ibaresinden hareketle, mânevî sanatlar anlamındaki el-muhassinâtü’l-maʽneviyye (المحسنات المعنوية) ve lafzî sanatlar anlamındaki el-muhassinâtü’l-lafziyye (المحسنات اللفظية) başlıkları altında iki kısma ayrılmaktadır. Fasih Arapların bedîʽ sanatlarını henüz Câhiliye döneminden itibaren şiirlerinde ve hutbelerinde kullandığı bilinse de özellikle Abbâsiler döneminde bazı edebiyatçıların bu sanatları zorlama ve yapmacık izlenimi veren yoğun kullanımları eleştiri konusu olmuştur. Ancak bu eleştirel bakış Ebû Muhammed Kāsım b. Alî el-Harîrî (ö.516/1122) gibi makâme türünde öne çıkan ediplerin bu sanatları usta bir şekilde kullanmaları sonucu bir nebze azalmıştır. Harîrî ile çağdaş olan Cârullah ez-Zemahşerî (ö. 538/1144), İslamî ilimlerde olduğu kadar Arap dili ve edebiyatı sahasında da geriye birçok önemli eser bırakmıştır. Zemahşerî, Abdulkâhir el-Cürcânî’nin (ö. 471/1078-79) teorik olarak ileri taşıdığı belâgat ilimlerini el-Keşşâf olarak bilinen tefsirinde âyetler üzerinde tatbik ederek daha somut bir hale getirmiş; bu ilimlerde büyük bir değişimin öncüsü olmuştur. Diğer taraftan en-Nesâʾihu’l-kibâr isimli makâmatında, en-Nesâʾihu’s-sığār olarak da bilinen Atvâku’z-zeheb fi’l-mevâʿiz ve’l-hutab ve Nevâbiğu’l-kelim gibi eserlerinde fesâhat ve belâgat alanındaki yeteneğini kendi sözleri üzerinden ortaya koymuştur. Özellikle Nevâbiğu’l-kelim isimli eserindeki özlü sözler hem anlam bakımından hem de dil ve edebiyat açısından kıymetlidir. Bu sözlerde zengin bir lügat kullanımı, fasih, îcazlı ve belâgatlı bir üslup hakimdir. Zemahşerî’nin bu eserinde, onun Mekke’de ikamet ettiği zaman diliminde Arabistan’da dolaşarak edindiği halis Arap üslubu ile, kendi döneminde Bağdat civarındaki Harîrî gibi ediplerin bedîʽ ilmine ait sanatlarla dolu parlak üslubunun tekellüften uzak ve doğal bir şekilde meczedilmiş hali önümüze çıkmaktadır. Bu eser aynı zamanda belâgat ilminin meʽânî, beyân ve bedîʽ kısımlarının her birine dair zengin kullanım örnekleri içermektedir. Bedîʽ ilminde lafzî sanatların kullanımını örneklendirmesi açısından ise özellikle önemlidir. Zira klasik belâgat eserlerinde lafzî sanatlara dair kuralların sürekli tekrarlanan sınırlı sayıda örnek üzerinden ele alınması bu kuralların pratik yönünün ihmal edilmesine sebep olmuştur. Modern dönemde bu açığı kapatmaya yönelik eserler yazılmış olsa da verilen örneklerin kısalığı ve basitliği bu sanatlardaki edebî zevk ve anlayışın tam olarak kavranmasına engel oluşturmaktadır. Bu yüzden akılda kalıcı ve ezberi nisbeten kolay vecizelerden meydana gelen Nevâbiğu’l-kelim, bedîʽ ilmine ait lafzî sanatların incelenmesi, tatbik edilmesi, örneklendirilmesi ve bu şekilde kavranması noktasında kıymetli bir eserdir. Bu çalışmada lafzî sanatlara ait ıstılahların sınırları, temel belâgat eserleri ve temel eserlerden hareketle sadeleştirilmiş modern eserler esas alınarak belirlenmiştir. Daha sonra Nevâbiğu’l-kelim’de geçen bu sanatlara dair örnekler tanımların sınırlarına uygun olarak ortaya konulmuştur. Nevâbiğu’l-kelim’de lafzî sanatlara ait mümâsil cinas, müstevfâ cinas gibi tam ve basit cinas türleri; müteşâbih cinas, mefrûk cinas, merfuv cinas ve müleffak cinas gibi tam ve mürekkep cinas türlerine örnekler bulunmaktadır. Yine muzârî cinas, lâhık cinas, merdûf cinas, müktenif cinas, mutarref cinas, müzeyyel cinas, muharref cinas, musahhaf cinas, cinâs-ı kalb gibi gayr-ı tam cinas türlerinin hepsi için örnekler bulunmaktadır. Cinas türlerinden en çok lâhık cinas kullanılmıştır. Cinasa mülhak olan cinâs-ı iştikâk ve şibh-i cinâs-ı iştikâk türünde yine çokça kullanım bulunmaktadır. İbareler arası fasılalarda secinin üç türü olan mutarref seci, mütevâzî seci ve murassaʽ seci sıkça kullanılmıştır. Bunların dışında lüzumu mâ lâ yelzem, reddü’l-ʽacüz ʽale’s-sadr ve muvâzene gibi sanatlar da Nevâbiğu’l-kelim\\\'de sık sık geçmektedir. Zemahşerî bu eserinde bütün bu lafzî sanatların kullanımını tekellüfsüz ve doğal bir şekilde yapmış, lafzî sanatları kullanırken fesahat, belâgat ve manaya zarar vermemiştir. Bilakis bu lafzî sanatları kullanarak manayı daha güzel ve etkili hale getirmiştir. Bu açıdan eserdeki cümleler mana yönünden ince ve derinlikli olmasının yanısıra, lafızlarındaki fesâhat ve güzellik yönüyle de bedîʽ ilmindeki lafzî sanatlar için kıymetli örnekler vermektedir.
Keywords : Arap dili ve Belâgatı, Bedîʽ İlmi, Lafzî Sanatlar, Zemahşerî, Nevâbiğu’l-kelim

ORIGINAL ARTICLE URL