MEVLÂNÂ’DA AHLÂKÎ ÖZNE OLARAK İDEAL İNSANIN İNŞASI

Authors : Muzaffer Ayvaz

Pages : 85-105

Doi:10.53844/flsf.1685266

View : 112 | Download : 294

Publication Date : 2025-12-20

Article Type : Research Paper

Abstract :Bu araştırmanın ana konusu, din ve ahlâk için önemli bir konu ve problem olan ideal insanın inşasıdır. Bu konu daha çok tasavvufî ahlâka bir örnek olarak Mevlânâ’nın ahlâk öğretisi açısından ele alınmaktadır. Burada amaç, Mevlânâ’da ahlâkî idealizmin bir sonucu olarak ortaya çıkan ideal insan anlayışının ahlâkî portresini çizmek ve etik değeri göstermektir. Çalışmada nitel bir yöntem kullanılarak kendi eserlerinden hareketle önce Mevlânâ’nın öğretisinde insanın varlıklar içerisindeki yeri, ontolojik konumu ve metafizik kökeni tespit edilmekte sonra bu temelden hareketle etik yönüne geçilmektedir. Mevlânâ’nın insanı varlık piramidinde hayvan ile melek arasında bir yere koyduğu görülmektedir. Fakat insanın bu yeri değişmez değildir. İnsan iradesi ve çabasıyla ontolojik konumu ve etik değerini yine kendisi belirlemektedir. Eğer o, ruhi hazlar peşinde koşar ve yücelirse melekten üstün bir eşref-i mahlukata dönüşmektedir. Eğer o, bedensel hazlar peşinde koşar ve alçalırsa hayvandan aşağı bir esfel-i safiline dönüşmektedir. Dolayısıyla Mevlânâ’nın ahlak öğretisinde insan hem yetkinleşmeye hem de yozlaşmaya açık dinamik bir ahlaki öznedir. Bu ahlaki öznenin olumlu güçleri ruh, akıl, irade, aşk, gönül; olumsuz güçleri ise beden, nefs, şehvet, tamah, hırs şeklinde özetlenebilir. Onu ideal insana, Tanrı Merdine/Allah Erine dönüştüren temel ilke ve erdemler ise tevhit, aşk, edep, sabır, tevazu, adalet, cömertlik, mertlik, şükür şeklinde özetlenebilir.
Keywords : Mevlânâ, Tasavvufî Ahlak, Ahlâkî Özne, İdeal İnsan, Tanrı Merdi

ORIGINAL ARTICLE URL