AZERBAYCAN HALK HİKÂYELERİNDE ÂŞIK OLMA MOTİFİ İLE İLGİLİ MİTOLOJİK UNSURLAR

Authors : Şahin Bütüner

Pages : 707-717

Doi:10.55666/folklor.1732043

View : 66 | Download : 82

Publication Date : 2025-09-25

Article Type : Research Paper

Abstract :Halk hikâyeleri, somut olan ve somut olmayan kültürel değerlerin nesilden nesile aktarılmasını sağlayan sözlü anlatılardır. Halk hikâyelerinin nesilden nesile aktarılmasında da âşıklık geleneğinin önemli bir rolü vardır. Kaynağını Türk, Arap, İran ve Hint kaynağından alan halk hikâyeleri Türk dünyasında destanın yerini tutarak çok yaygın bir şekilde kullanılan bir tür olmuştur. Bütün Türk devletlerinin Özbekistan, Kazakistan, Azerbaycan vb. sözlü ve yazılı edebiyatında halk hikâyeleri örneklerine rastlanılmaktadır. Türkiye’nin doğu bölgelerinde ve Azerbaycan’da halk hikâyesi türü ile ilgili yoğun ve güçlü örnekler bulunmaktadır. Azerbaycan edebiyatı üzerine çalışan uzman halk bilimciler, şair, yazar ve araştırmacılar tarafından derlenen halk hikâyeleri zengin bir külliyat oluşturmaktadır. Bu çalışma kapsamında “Azerbaycan’ın Gayri Medeniyet Abideleri ve Ertoğrol Cavid” adlı kitapta yer alan halk hikâyelerindeki âşık olma motifleri tespit edildikten sonra bu motiflerdeki mitolojik unsurlar folklor merkezli bir okuma yöntemi ile çözümlenecektir. Mitoloji çözümleme yöntemlerinden biri olan folklor merkezli okuma yaklaşımına göre mit, bir folklor malzemesidir ve mitler bir toplumun sosyal ve kültürel hafızalarıdır. Bu yaklaşım bağlamında masal, halk hikâyesi gibi sözlü anlatılardaki mitolojik unsurlar tespit edilip sembolik anlamlar üzerinden toplumun geleneksel dünya görüşü hakkında bilgi sahibi olunabilir. Halk hikâyelerinde âşık olma motifini dörde ayırmak mümkündür: Rüyada Bade İçerek Âşık Olma, Resmi Görerek Âşık olma, Birbirini Görerek Aniden Âşık Olma, Birlikte Büyüyen Çocukların Âşık Olması. Azerbaycan Gayri Maddi Medeniyet Abideleri ve Ertoğrol Cavid (Azerbaycan Somut Olmayan Kültürel Anıtlar ve Ertoğrol Cavid) adlı kitabın üçüncü, dördüncü, beşinci, altıncı, yedinci, sekizinci, dokuzuncu ciltlerinde halk hikâyesi örnekleri tespit edilmiştir. Hikâyeler arasından ise otuz üç hikâyede âşık olma motifleri bulunmaktadır. Bu âşık olma motiflerinden rüyada bade içerek âşık olma motifinde mitolojik unsurlar tespit edilmiştir. Hikâyelerde yer alan olağanüstü özelliklere sahip varlıklarda birtakım mitolojik unsurlar gözlemlendiği gibi kahramanın âşık olma süreci bir şamanın erginlenme ritüeline benzemektedir. Özellikle derviş, bade ve rüya gibi olağanüstü unsurlar, Türk mitolojisindeki olağanüstü unsurların halk hikâyelerinde farklı adlarla yeniden üretilmiş şekilleridir.
Keywords : Halk hikayeleri, mitoloji, şaman, âşık

ORIGINAL ARTICLE URL