RÜYA, BİLİNÇDIŞI VE SEMBOLİZM: TÜRKÇE VE FARSÇA MESNEVİLERDE RÜYA

Authors : Şebnem Şerife Şahinkaya

Pages : 1185-1200

Doi:10.55666/folklor.1794540

View : 121 | Download : 131

Publication Date : 2025-12-26

Article Type : Research Paper

Abstract :Rüya motifleri, Türkçe ve Farsça mesnevilerde bireysel bilinçdışının ürünü olmakla kalmayıp aynı zamanda aşkın, kaderin, adaletin ve irşadın da sembolik dili olarak işlev görmektedir. Türkçe mesnevilerdeki rüyalar daha çok aşkın bireysel ve psikolojik yönüne, Farsça mesnevilerdeki çoğu rüya ise siyasal ve toplumsal meşruiyet temsiline odaklanmaktadır. Bu açıdan bakıldığında rüyalar, iki edebî gelenek arasındaki estetik ve düşünsel farklılıkları ortaya çıkarırken aynı zamanda ortak bir metafizik zeminde de birleştirmektedir. Elbette bu durumun geleneksel, kültürel ya da dilsel bir farklılıktan ziyade eserlerin ait olduğu dönemin ruhunu yansıtmasıyla ilgili olduğunu belirtmek, edebiyatın genel evrimsel seyrine vurgu yapmak yerinde olacaktır. Mesnevilerdeki rüyalar, çoğu zaman olay örgüsünü başlatan, kahramanı dönüştüren veya anlatının yönünü tayin eden işlevlere sahiptir. Rüya vasıtasıyla kahraman, kimi zaman aşk yolculuğuna çağrılabilmekte ve ilahi bir uyarı alabilmektedir. Kahramanı aşk, hakikat veya ilahi irşat gibi dünyevi sınırları aşan manevî bir yolculuğa hazırlayan araç olarak işlev görmektedir. Kimi zaman da kahraman rüya aracılığıyla kaderini ya da toplumsal vizyonunu öğrenmektedir. Bu yönüyle rüya, sadece bireysel bir tecrübe değil aynı zamanda kolektif bilinçdışının sembolik tezahürü olarak da görülmektedir. Özellikle hükümdar ya da toplumun ileri gelenleri tarafından görülen rüyalar, bireysel geleceğin yanı sıra bir hanedanın devamını veya bir toplumun kaderini belirleyen işaretler olarak değerlendirilmiştir. Bunlara ilaveten rüya, estetik açıdan da mesnevilerin dramatik yapısına hareket kazandıran, anlatının ritmini ve estetik yoğunluğunu artıran temel unsurlar arasında yer almaktadır. Mesnevilerdeki rüyaların incelenmesi, modern psikolojiyle de ilişkilendirilebilecek zengin imkânlar sunmaktadır. Freud’un psikanalitik yaklaşımı, rüyaları bilinçdışı arzuların tatmini olarak değerlendirirken; Jung’un analitik psikolojisi rüyaları kolektif bilinçdışının bir ürünü olarak ele almakta ve bunları “anima”, “gölge”, “kahraman” gibi arketipler üzerinden yorumlamaktadır. Bu durum mesnevilerdeki rüyaların, hem bireysel aşk ve ruhsal dönüşümün hem de siyasal otorite ve toplumsal düzenin temsilinde nasıl kullanıldığını anlamada önemli bir bakış açısı sunmaktadır. Türkçe ve Farsça mesnevilerdeki rüya motifleri, edebiyatın yalnızca estetik bir unsur olmakla kalmayıp aynı zamanda toplumsal yapıyı, kültürel kimliği, bireysel psikolojiyi yansıtan çok katmanlı bir anlatım aracı olduğunu da ortaya koymaktadır. Bu çalışma, Türkçe ve Farsça mesnevilerdeki rüya motiflerini inceleyerek onların bireysel psikoloji, toplumsal düzen, ilahi mesaj, siyasi meşruiyet gibi işlevlerini ortaya koymayı amaçlamaktadır.
Keywords : Mesnevi, Rüya, İşlev, Türk Edebiyatı, Fars Edebiyatı

ORIGINAL ARTICLE URL