UYGUR TÜRKLERİNDE NAZAR İNANCI VE RİTÜEL PRATİKLER: KORUMA, SAĞALTMA VE NAZARLIKLAR

Authors : Tugba Gönel Sönmez

Pages : 969-980

Doi:10.55666/folklor.1794770

View : 130 | Download : 161

Publication Date : 2025-12-26

Article Type : Research Paper

Abstract :Nazar, kötü niyetli bakışların insanlar, hayvanlar veya eşyalar üzerinde olumsuz etkiler bırakabileceğine dair çok eski dönemlerden beri varlığını sürdüren inançlardan biri olarak değerlendirilmektedir. Farklı kültürlerde çeşitli biçimlerde tezahür eden bu inanç, Türk dünyasında oldukça yaygın olup toplumun sosyal düzenini, ritüel yaşamını ve sembolik dünyasını etkileyen önemli bir unsur olarak görülmektedir. Bu bağlamda nazar, yalnızca bireysel bir korku değil, aynı zamanda toplumsal hafızayı besleyen, kültürel sürekliliği sağlayan ve kuşaklar arası aktarımı güçlendiren bir halk inanışı olarak ele alınmaktadır. Dolayısıyla nazar inancının, bireylerin korunma ve sağaltma gereksinimlerini karşılamanın yanı sıra toplumsal düzeni sağlamak, psikolojik dengeyi korumak ve kolektif hafızayı desteklemek gibi işlevleri de bulunmaktadır. Uygur Türklerinde de nazar kavramının, birey ve toplum hayatında merkezi bir rol üstlendiği görülmektedir. İnsanlara, çocuklara, hayvanlara ve değerli eşyalara etki ettiği düşünülen nazarın olumsuz sonuçları, hem korunma hem de sağaltma yönünde çeşitli ritüel ve pratiklerin gelişmesine zemin hazırlamaktadır. Bu kapsamda koruyucu uygulamaların, bireysel çözümlerin ötesinde toplumsal şölenlerde ve doğa-evrenle ilgili pratiklerde kendini gösterdiği tespit edilmekte ve nazar değdiğine inanılan durumlarda ise “açlaş” ve “isriklaş” gibi geleneksel ritüeller aracılığıyla sağaltıcı uygulamalar devreye girerek bireyin dengesi yeniden tesis edilmeye çalışılmaktadır. Ayrıca nazarlıklar, Uygur halk kültüründe nazara karşı geliştirilen en somut korunma ve sağaltma yollarından biri olarak öne çıkmakta, “köz monçak” (göz boncuğu), ekmek, tuz ve hayvan kafatasları en yaygın kullanılan nesneler arasında yer almaktadır. Bu nesneler, bebeklerin beşiklerine, evlerin girişlerine ve bağ-bahçelere yerleştirilmek veya hayvanların boyunlarına asılmak suretiyle koruyucu işlev üstlenmektedir. Bu bağlamda muska niteliği taşıyan “tumar”lar da nazarlıklar arasında yer almakta ve hem koruyucu hem de sağaltıcı işlevleri bir arada üstlenmektedir. Çalışmada, Uygur Türklerinde nazar inancından hareketle nazara bağlı uygulamalar, koruyucu ve sağaltıcı ritüeller ile nazarlıklar ve çeşitleri, literatür taramasına dayalı olarak ele alınmakta ve işlevsel bakış açısıyla incelenmektedir. Bulgular, nazar inancının yalnızca İslami döneme özgü olmadığını, İslamiyet öncesi inanç sistemlerinden devralınan ögelerin İslam kültürüyle kaynaşması sonucu çok katmanlı bir yapıya dönüştüğünü ve Uygur Türklerinin günlük yaşam pratiklerinde psikolojik, sosyal, toplumsal ve kültürel işlevler üstlendiğini göstermektedir.
Keywords : Uygur Türkleri, Nazar İnancı, Korunma, Sağaltma, Nazarlık

ORIGINAL ARTICLE URL