Mevlevî Şair Mislî Dîvânı’nda Gönül Mefhûmu ve Mevlânâ’nın Mesnevî’siyle Bazı Müşterekleri

Authors : Gülcan Abbasoğulları
Pages : 200-224
Doi:10.30623/hij.1722126
View : 223 | Download : 179
Publication Date : 2025-12-15
Article Type : Research Paper
Abstract :İsmâil Hakkı Dede, 19. yüzyıl dîvân şairlerinden olup hayatı hakkında çok fazla malumat bulunmamaktadır. Şiirlerinde Mislî mahlasını kullanan İsmail Hakkı Dede’nin dîvân şiiri geleneğini devam ettirdiği bilinmektedir. Genel olarak gazel ve musammatlarını sade ve anlaşılır bir üslupla kaleme almış, şiirlerinde ehl-i beyte ve Mevlevîliğe olan sevgisini dile getirmiştir. Mevlevîlik geleneğine bağlı bir şair olması sebebiyle şiirlerini mensubu olduğu tasavvufî çevrenin etkisiyle oluşturmuştur. Elbette hem kişisel hem de edebî anlamda bu bağlılığın oluşmasında onun, Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî’ye olan hürmet ve muhabbetinin fazlasıyla etkili olduğu görülmektedir. Zira o, Mevlevîlik geleneğinin hususiyetlerini işlerken Mevlânâ’yı şiirlerinin kaynağı olarak zikretmiş ve onun lütfu sayesinde şiirler yazdığını belirtmiştir. Mevlânâ’nın şairler üzerindeki etkisi genellikle, şiirlerde onun adının veya kendisine nisbet edilen Mevlevîliğin ve remizlerinin anılması çerçevesinde sınırlandırılarak değerlendirilmiştir. Böylelikle Mevlevî olan şairlerin şiirlerinde Mevlânâ’ya olan sevgilerini dile getirmeleri veya Mevlevîliğin kimi terim ve uygulamalarını zikretmeleri münasebetiyle Mevlânâ’nın şairler üzerinde etkisi olduğu kanaati ortaya konulmuştur. Ancak edebî şahsiyetlerin şiirlerinde yer verdikleri kavramlara dair öne sürdükleri telakkilerde edebî anlayışlardaki müşterekler üzerinde ayrıntılı durulmamıştır. Bu çalışmada 13. Yüzyılda yaşamış olan Mevlânâ’nın duygu ve düşünce dünyasındaki bileşenlerin, 19. Yüzyılda yaşamış olan Mevlevî şair Mislî özelinde tesiri olup olmadığı ele alınarak bu boşluk doldurulmaya çalışılmıştır. Mevlânâ’nın Mislî üzerindeki etkisinin, sadece onun şahsiyetiyle ilgili olmadığı, aynı zamanda onun duygu ve düşünce dünyasındaki görüntülerin, dinî ve tasavvufî yaklaşımların da bunda etkili olduğu ortaya konulmuştur. Mislî kâmil mürşidin sevgisini kalbinde koruması için Allah’a niyazda bulunmuş, ayetten iktibasla gönlün, kâmil mürşidin aşkını “işte doğru yol budur” diyerek tuttuğunu söylemiştir. Bu yolda kâmil mürşidi bulduğundan beri aklının perişan, gönlünün ise diri olduğuna vurgu yapmış, hatta gönlün Mevlânâ’yı Şems’te araması gerektiğini ifade ederek mürşid-mürid ilişkisine dikkat çekmiştir. Mislî’nin gönlün belirleyicilik vasfına bu denli işaret etmesi bu mefhûmun mânâ değerini artırmaktadır. Dolayısıyla gönül, çokça temas edilen bir mefhûm olması ve Mislî’nin dinî ve tasavvufî değerlerin merkezine bu mefhûmu yerleştirmiş olması hasebiyle incelemeye konu edilmiştir. Bu çalışma giriş, gönlün hâllerine dair sıfatlar, gönül ile ilgili yapılan teşbihler, gönül mefhûmunun sevgiliyi tavsif etmede kullanılması, gönül ile ilgili kullanılan deyimler/ibareler ve sonuç bölümünden oluşmaktadır. İçerik ve doküman analiz yöntemi ile hazırlanan bu çalışmada ayrıca Mislî’nin şiirlerinde temas ettiği gönül mefhûmunu nasıl değerlendirdiği MAXQDA programından faydalanılarak analiz edilmeye çalışılmış olup bu kavramın kullanım sıklığına göre modeller oluşturulmuştur. Buna göre, Mislî’nin gönlün hâllerine dair müsbet ve menfî sıfatlar kullandığı, gönül/dil ile ilgili olarak yiyecek-içeceklere, eşyalara, şahıslara, hayvanlara, tabiata, mekân ve mimariye dair teşbihler yaptığı, gönül ile ilgili deyim ve ibarelere başvurduğu, mahbubuna, kâmil mürşidine gönül merkezli hitaplar kullandığı tespit edilmiştir. Mislî’nin gönül mefhûmuna yüklediği anlamlar irdelenirken bu mefhûm üzerinden Mevlânâ ve Mislî’nin edebî anlayışlarında dinî-tasavvufî düşünceyi önceleyen müştereklerin varlığı da misallerle ortaya konulmuştur. Bu çalışmanın hem İslâmî edebiyat ve tasavvuf ilişkisi bakımından hem de dîvân şiirindeki edebî anlayışın oluşmasına etki eden unsurlar bakımından yapılacak çalışmalara katkı sağlayacağı düşünülmektedir.
Keywords : Türk İslam Edebiyatı, Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî, Mislî İsmail Hakkı Dede, Mesnevî, Dîvân, Gönül

ORIGINAL ARTICLE URL