Şanlıurfa Müziğinde Çalgılar: Arkeolojik ve Belgesel Kaynaklara Dayalı Bir İnceleme

Authors : Mustafa Said Dilek

Pages : 45-69

Doi:10.30623/hij.1722169

View : 121 | Download : 145

Publication Date : 2025-12-15

Article Type : Research Paper

Abstract :Çalışma, Şanlıurfa mûsikîsindeki çalgıların tarihsel sürekliliğini, kültürel işlevlerini ve organolojik zenginliğini disiplinler arası bir yaklaşımla incelemeyi amaçlamaktadır. Bu bağlamda, Urfa’nın kadim mûsikî geleneğinde çalgıların rolünü; tarih, antropoloji, edebiyat ve kültürel çalışmalar gibi farklı disiplinlerden beslenerek analiz etmektedir. Söz konusu analiz, arkeolojik kazı buluntuları, yazılı metinler, biyografik veriler ve görsel materyaller gibi çok yönlü belgeleri temel alan metodolojik bir çerçeve sunmaktadır. Bu çalışma arkeolojik bakımdan Urfa’nın MÖ 8500’lere uzanan tarihsel geçmişine işaret eden Göbeklitepe, Nevali Çori, Karkamış ve Harran gibi yerleşimlerden elde edilen bulgularla şekillenen çalgı envanterini merkeze almaktadır. Bölgede birçok farklı medeniyetin etkisiyle oluşmuş bu çeşitlilik, müziğin yalnızca bir eğlence ya da dinî ritüel aracı olmasının ötesinde çok yönlü kültürel etkileşimlerin bir göstergesi olarak kabul edilmektedir. Yazılı vesikalar incelendiğinde çalgı kullanımına dair ilk verilere MÖ VII. yüzyıldan itibaren dinî, tarihî ve edebî metinlerde erişilmektedir. İlgili belgeler, mûsikînin Urfa sosyal dokusundaki mühim rolünü ve farklı toplumsal kesimlerle kurduğu derin bağını ortaya koymaktadır. Çalışmada, bu kapsamda antik metinlerdeki anlatılar ile arkeolojik kazılarda bulunan çalgı tanımları mukayeseli biçimde analiz edilmiştir. Öte yandan Urfa’da yaşamış müzisyenlerin biyografileri ve ilgili arşiv görüntüleri, mezkûr tarihsel izi sürmeye hizmet eden görsel verilerdir. Buna göre çalgıların görsel kaynaklardaki ilk örneği 1904 yılına ait bir grup Mevlevî dervişin yer aldığı fotoğrafta tespit edilmiştir. Araştırmada elde edilen bulgular, Urfa müziğinde geçmişten günümüze toplam 33 farklı çalgının kullanıldığını bildirmektedir. Bunlar telli çalgılar (ud, tambur, bağlama gibi), nefesli çalgılar (ney, kaval, zurna gibi) ve vurmalı çalgılar (def, davul, kudüm gibi) olmak üzere üç ana kategoriye ayrılmaktadır. Telliler, her dönemde en yaygın kullanılan gruptur. Vurmalılar, arkeolojik kazılar ve görsel belgeler ışığında tespit edilen en kadim çalgılardır. Nefeslilerin kullanım alanı ise hem geleneksel hem de dinî âyinleri kapsamaktadır. Çalışma, çalgıların şiir, halk hikâyeleri ve dinî âyinlerdeki metaforlar üzerinden bütüncül bir değerlendirmesini sunarak def, bağlama, ud ve rebap gibi çalgıların müzikal işlevlerinin yanı sıra sembolik anlamlar da taşıdığını belirlemiştir. Urfa’nın köklü dinî mûsikî geleneğiyle yakından ilişkili olan Mevlevîhâne başta olmak üzere tekke gibi mekânlar ile Mevlevî âyini, zikir, cem törenleri, mevlid, sünnet, düğün ve sıra gecesi gibi dinî-kültürel kodların aktarıldığı ritüeller, bu çalgıların icra edildiği birincil alanlar olarak öne çıkmaktadır. Özellikle ney ve kudüm gibi çalgılar Mevlevî tarikatında mühim bir rol üstlenmektedir. Def, sünnet ve düğünlerde oldukça yaygın biçimde yer alırken bağlama hem cem törenlerinin hem de sıra gecelerinin temel unsuru haline gelmiştir. Bu bulgular, çalgıların yalnızca akustik araçlar olmaktan öte toplumsal hafızanın taşıyıcısı ve dinî-kültürel kimliğin simgesi olduğunu göstermektedir. Netice itibarıyla, Urfa mûsikîsinde yer verilen çalgıların şehrin tarih boyunca geçirdiği sosyal, dinî ve kültürel değişimlere karşın varlığını sürdürdüğü, zaman içinde geliştiği ve çeşitlendiği saptanmıştır. Çalışma, çalgıların dinî ve resmî uygulamalardan sosyo-kültürel yaşantıya uzanan geniş bir yelpazede var olduğunu tespit etmiştir. Bu durum, mûsikînin estetik zenginliğinin yanı sıra toplumun tüm kesimlerini içine aldığını ve toplumsal yaşamın her anında yer bulduğunu göstermektedir. Dolayısıyla, Şanlıurfa’nın çalgı envanteri, mûsikînin toplumsal yaşamdaki birleştirici ve kapsayıcı gücünü bir kez daha vurgulamaktadır.
Keywords : Dinî Mûsikî, Tarihsel Müzikoloji, Şanlıurfa, Çalgı, Organoloji, Arkeo-Müzikoloji, Belgesel Kaynaklar

ORIGINAL ARTICLE URL