Zemahşerî’ye Nispet Edilen Şehâdet Risalesinin Aidiyeti: Mahzûf Haber Meselesi Bağlamında Bir İnceleme

Authors : Hasan Basri Mert

Pages : 372-395

Doi:10.30623/hij.1739691

View : 151 | Download : 95

Publication Date : 2025-12-15

Article Type : Research Paper

Abstract :İslâm akidesinin esasını oluşturan لَا إِلٰهَ إِلَّا اللّٰه ifadesi, nahiv âlimleri tarafından dilsel açıdan iki temel mesele çerçevesinde incelenmiştir. Bunlardan birincisi, ifadenin ilk kısmını oluşturan لا إله lafzındaki cinsini nefyeden لا harfinin haberinin ne olduğu; ikincisi ise إلا الله ifadesinde yer alan müstesnânın irabı meselesidir. Nahiv âlimleri arasında müstesnânın hem mansûb hem de merfû olarak okunabileceği hususunda icmâ bulunmaktadır. Benzer şekilde cumhur nahiv ulemâsı لا إله ibaresinde haberin hazfedildiği kanaatindedir ve bu haberi genellikle موجود ,بحقّ ,في الوجود veya لنا gibi lafızlarla takdir etmektedir. Buna karşın müteahhir dönemin önemli nahiv âlimlerinden Zemahşerî’ye nispet edilen bir risalede söz konusu ifadenin herhangi bir hazif içermediği, dolayısıyla kendi başına tam ve müstakil bir cümle olduğu savunulmaktadır. Yine bu risaleye göre لا إله lafzı haber, إلا الله lafzı ise mübtedâ konumundadır. Bu görüş cumhur ulemânın icmâsıyla açık bir şekilde çelişmektedir. Çalışmanın amacı Zemahşerî’ye nispet edilen “Mesʾele (Risâle) fî kelimeti’ş-şehâde” isimli risaledeki görüşün hem risalenin müellife aidiyetini hem de tutarlılığını değerlendirmektir. Çalışmada nitel araştırma metotlarından metin incelemesi ve karşılaştırmalı analiz yöntemleri kullanılmıştır. Bu doğrultuda bahsi geçen risaledeki görüş Zemahşerî’nin el-Keşşâf, el-Mufassal ve Şerhu Lâmiyyeti’l-ʿArab gibi temel eserlerinin yanı sıra diğer âlimlerin meseleye dair görüşleriyle karşılaştırmalı olarak ele alınmıştır. Sonuç olarak risalede ileri sürülen görüşün, cumhurun bu konudaki icmâsına aykırı olduğu ve Fahreddin er-Râzî dışında risalede Zemahşerî’ye nispet edilen görüşle aynı düşünceye sahip bir âlimin bulunmadığı görülmüştür. Öte yandan risalede iddia edilen görüşün Zemahşerî’nin diğer temel eserlerinde dile getirdiği görüşlerle tam anlamıyla çelişmesinin, metnin müellife aidiyetini ciddi anlamda tartışmalı hale getirdiği neticesine varılmıştır. Bunun yanı sıra bibliyografik kaynaklar içerisinde risaleye yalnızca Brockelmann’ın GAL’inde yer verilmesi, risalenin mevcut nüshalarının üzerinde istinsah tarihi ve müstensih ismi gibi bilgilerin yer almaması ve risaleye İbn Hişâm en-Nahvî ile Hâlid b. Abdullah el-Ezherî dışında klasik kaynaklarda herhangi bir atfın bulunmaması metnin Zemahşerî’ye aidiyetine dair şüpheleri artırmaktadır. Bu nedenle risalede savunulan görüşün Zemahşerî’ye ait olma ihtimali tamamen dışlanamamakla birlikte söz konusu nispetin ihtiyatla ele alınması gerektiği kanaatine varılmıştır. Bu bağlamda mezkûr görüşün ya müellifin düşünce dünyasının belirli bir dönemine ait olduğu ya metnin zamanla çeşitli müdahalelere maruz kalarak tahrife uğradığı veyahut da ilmî dolaşıma girmesini kolaylaştırmak adına Zemahşerî gibi otorite bir isme nispet edildiği düşünülmektedir. Bu çerçevede yapılması gereken, söz konusu görüşün gerçekten Zemahşerî’ye ait olup olmadığını belirlemek adına risalenin erken dönem nüshalarının tespit edilip ilmî incelemeye tabi tutulmasıdır. Kanaatimizce kesin deliller elde edilinceye kadar risalenin Zemahşerî’ye nispet edilmemesi gerekmektedir.
Keywords : Arap Dili ve Belagati, Zemahşerî, Şehâdet Risalesi, Cinsi Nefyeden Lâ Harfi, Haber, Hazif

ORIGINAL ARTICLE URL