Hadis Literatüründe Derleme ve İstidrâk Uygulaması Hakkında Bir Değerlendirme: Mesâbîhu’s-Sünne ve Mişkâtü’l-Mesâbîh’te Metodolojik Yaklaşımlar

Authors : Yunus Emre Acaroğlu, Yusuf Açıkel

Pages : 660-694

Doi:10.69576/ihya.1632129

View : 143 | Download : 96

Publication Date : 2025-07-20

Article Type : Research Paper

Abstract :Çalışmada Begavî’nin Mesâbîhu’s-Sünne adlı eseri ile Tebrîzî’nin bu eseri esas alarak oluşturduğu Mişkâtü’l-Mesabîh metin, râvi, kaynak ve başlıklandırma gibi yöntemlerde dikkat çeken farklılıkları bakımından mukâyese edilmektedir. Mesâbîh’in maksadı hadisleri her bir bâb altında sıhâh ve hısân olarak tasnif edip muhtasar bir şekilde sunmaktır. Bu yöntem rivâyetlerin güvenilirliği açısından bir düzen belirlemiş ve hadislerin sistematik bir şekilde okuyucuya aktarılmasını sağlamıştır. Mişkât bu tasnifi genişletmiş, yaptığı faydalı müdahalelerle hadislerin mefhum zenginliğini artırmaya çalışmıştır. Bunun sonucunda hadis metinlerinde birtakım farklılıklar meydana gelmiştir. Mişkâtü’l-Mesâbîh’te, Mesâbîh’te muhtasar bir halde nakledilen rivâyetler daha ayrıntılı hale getirilmiş, hadislerin tamamı nakledilmiş ve açıklayıcı ziyadeler içeren versiyonları tercih edilmiştir. Öte yandan hadislerin, muhtevasına uygun bir şekilde başlıklandırılmasında da farklılıklar mevcuttur. Begavî’nin hadislerin daha geniş bir çerçevede değerlendirilmesi maksadıyla bazı durumlarda herhangi bir başlık kullanmamayı ya da birbiriyle bağlantılı hadisleri ayrı bir fasıl altında göstermeyi tercih ettiği söylenebilir. Buna karşın Tebrîzî, hadislerin muhtevasını daha belirgin hale getirmek maksadıyla yeni başlıklar belirlemiş ve böylece muhtemelen hadislerin anlamını vurgulamayı amaçlamıştır. Eserlere mahsus bir başka dikkat çekici farklılık da kaynak ve râvi tercihleridir. Tebrîzî hadislerin kaynağıyla ilgili zaman zaman farklı değerlendirmelerde bulunmuş, bu durum bazen rivâyet kaynaklarını hatalı olarak zikretmesine yol açmıştır. Bu doğrultuda hadisin sahâbî veya sonraki râvisiyle ilgili farklı değerlendirmelerinden de bahsetmek mümkündür. Ancak bu tür hatalar hadislerin güvenilirliği konusunda bir sorun teşkil etmemektedir. Mezkûr farklılıklardan bazılarının, eserlerin genelini kapsamadığı, belirli noktalarda müşahede edildiği de bilinmelidir. Ayrıca Tebrîzî’nin istidrâk/tehzîb çalışmasındaki farklılık ortaya çıkaran bazı tasarrufları Mişkât’in Mesâbîh’e katkıları çerçevesinde değerlendirilebilir. Netice itibariyle Mesâbîh ve Mişkât arasındaki bu farklılıklar, hadis metinlerinin düzenlenmesi, tasnifin yeniden ele alınması ve kaynak tercihleri gibi önemli konularda iki musannifin metodolojik yaklaşımının değerini yansıtacaktır. Bununla birlikte yapılan değerlendirmeler, müelliflerin öncelediği amaçlar ve yöntemlerin eserlerin genelindeki tutarlılığı hakkında fikir verecektir.
Keywords : Hadis, Begavî, Tebrîzî, Mesâbîhu’s-Sünne, Mişkâtü’l-Mesâbîh, Metodoloji, Mukâyese

ORIGINAL ARTICLE URL