Eski Türkçede Teŋri Sözcüğü Üzerine
Authors : Yeşim Çağlar, Sevda Kuru
Pages : 1366-1391
Doi:10.34083/akaded.1702561
View : 327 | Download : 218
Publication Date : 2025-07-20
Article Type : Research Paper
Abstract :Türklerde inanç ve inanış sistemi, teŋri sözcüğünün kavram alanı içerisinde önemli bir yer tutmaktadır. İslamiyet öncesi Türk topluluklarında yaygın olarak inanılan din, Gök Tanrı dinidir. Türkler bulundukları çevreye göre Manihaizm ve Budizm gibi dinlere de mensup olmuşlardır. Oldukça eski olan teŋri sözcüğünün varlığı, MÖ III. yüzyılda Hsiung-nu diline kadar izlenebilmektedir. Araştırmacılar tarafından “Asya Hunları” olarak belirtilen Hsiung-nular ile ilgili olarak Çin kaynaklarında geçen en önemli dil malzemesi ç’eŋ-li ku-t’u şan-yü söz öbeğidir. Kimi araştırmacılar söz öbeğindeki ç’eŋ-li sözcüğünün Eski Türkçe teŋri sözcüğü olduğunu kabul etmektedir. teŋri sözcüğünün etimolojisi hakkında farklı görüşler bulunmaktadır. İlk görüş *teŋir-i şeklinde, *tegir- “döndürmek, çevirmek, kuşatmak” eyleminin daha eski bir türü olan *teŋir- eyleminden gelebileceği düşüncesidir. İkinci görüş ise, teŋ+ri biçiminde, taŋ “tan, üst, gök” ad köküne +ra yön gösterme eki getirilerek teŋri ~ taŋrı biçimini oluşturulduğu düşüncesidir. Sözcükle ilgili diğer görüş, taŋ ve “güneşin eski dinî adı” olan Ra sözcüklerinin birleşimi ile taŋ+ra biçiminde meydana geldiğidir. Bir diğer görüş ise, sözcüğün Sümercede “gök; gök tanrı” manalarında kullanılan dıngır ~ dingir sözcüğünden gelmiş olabileceğidir. Çalışmada Köktürk, Uygur ve Yenisey Yazıtları incelenmiş, teŋri sözcüğünün kullanım ve anlamları belirlenmiştir. Ayrıca sözcük köken bilgisi açısından değerlendirilmiştir. Başlangıçta “gök, gökyüzü” anlamında kullanılan teŋri sözcüğü, daha sonraki dönemlerde dinî anlam kazanmış ve “Tanrı” için kullanılmıştır. teŋri sözcüğü “ilahi, sema, semavi, gök, gökyüzü, tanrı, Allah, hazretleri” anlamlarının yanı sıra teŋrim “majeste, prenses hazretleri” anlamlarıyla da kullanılmıştır.Keywords : Eski Türkçe, Eski Türk Dini, teŋri, tanrı, gök
ORIGINAL ARTICLE URL