On Beşinci Yüzyıl İslam Düşüncesinde Gerçekçi Dönüş: Devvânî’ye Göre Doğa, Tümel ve Gerçeklik

Authors : İbrahim Halil Üçer

Pages : 367-396

Doi:10.26650/iuitd.2025.1692814

View : 91 | Download : 72

Publication Date : 2025-10-03

Article Type : Research Paper

Abstract :Mahiyetlerin ontolojisiyle ilgili bir tartışma çizgisi İbn Sînâ sonrası nazarî geleneğin önemli problematik mecralarından birini teşkil etmiştir. İbn Sînâ’nın tabiatların fertler zımnında, onların mahiyetinin kurucu parçası olarak harici varlığını savunan ve zihindeki mahiyetlerin bu tabiatların eşit bir temsili olduğunu öne süren metafiziksel gerçekçi tutumunun, epistemolojik ciheti itibariyle Fahreddîn er-Râzî tarafından eleştiriye tabi tutulması daha sonra Nasîruddîn et-Tûsî, Kutbüddîn er-Râzî, Seyyid Şerîf el Cürcânî, Sa‘deddîn et-Teftâzânî ve Ali Kuşçu gibi isimlerin dâhil olduğu ve tabiatların harici varlığını sorunsallaştıran bir çizgi oluşturmuştur. Kutbüddîn er-Râzî’den başlayarak, bu çizgi içerisindeki isimler tabiatların harici varlığını savunmanın hariçte fertlerin mevcut olduğunu savunmak anlamına geldiğini öne sürmüş ve onların dışta değil yalnızca zihinde varoldukları yönünde bir fikir geliştirmişlerdir. Tabiatların zihnî mevcudiyetini öne çıkartırken harici mevcudiyetlerini zayıflatan bu zihinselci yaklaşıma mukabil, on beşinci yüzyıl düşünürlerinden Celâleddîn ed-Devvânî İbn Sînâ’nın tabiatların harici varlığını savunan gerçekçi tutumunu yeniden gündeme getirmiş ve önceki tartışmalar ışığında bu tutumu yeniden inşa etmenin yollarını aramıştır. Bu makalede 13.-15. yüzyıllar arasında gelişen zihinselci eğilimin kısa bir tasviri ertesinde, Ali Kuşçu’nun Tecrîd Şerhi’ne yazdığı haşiye merkeze alınarak Devvânî’nin gerçekçi argümanları tartışılmış ve bu argümanların İbn Sînâ’nın özgün tutumuyla ilişkisi gösterilmeye çalışılmıştır.
Keywords : Küllîler Sorunu, Tabîî Küllî, Mahiyetlerin Ontolojisi, Zihinselci Eğilim, İbn Sînâ, Devvânî, Ali Kuşçu, Kutbüddîn er-Râzî

ORIGINAL ARTICLE URL