Ilgın (Konya) Havzası Miyosen Yaşlı Bitümlü Kiltaşlarındaki Redoksa Duyarlı Element Davranışları ve Redoks Koşulları Arasındaki İlişki

Authors : Ali Sarı, Kamal Ismayılzada, Sinan Akıska, Fuat Erol

Pages : 61-84

View : 54 | Download : 31

Publication Date : 2024-07-23

Article Type : Research Paper

Abstract :Bu çalışmada, Ilgın (Konya) havzasında yüzlek veren organik maddece çok zengin (%TOC:14.52-44.44; ort:31.24) Miyosen yaşlı bitümlü kiltaşlarındaki redoksa duyarlı iz elementlerin: Vanadyum (V), Uranyum (U) ve Molibden (Mo), Çinko (Zn), Nikel (Ni), Bakır (Cu) ve Kobalt (Co) jeokimyasal davranışlarının incelenmesi ve havzanın redoks koşulunun organik madde birikimindeki etkisinin ortaya konulması amaçlanmıştır. Bu amaçla, tabandaki linyitli seviyesinden başlayarak tavana kadar sistematik olarak bitümlü kiltaşlarından 14 adet örnekleme yapılmıştır. Ilgın sahasındaki Miyosen yaşlı bitümlü kiltaşlarında redoksa duyarlı element davranışlarının incelenmesinde ana ve iz elementler ile bunların toplam organik madde (%TOC) ile olan ilişkileri incelenmiştir. Örneklerde ana ve iz element analizleri ICP-OES cihazında ve %TOC analizleri de Rock Eval VI cihazında yapılmıştır. İncelenen bitümlü kayaçlarda %TOC ile %Mo’nin (r=0.529) orta derecede; Cu (r= -0.230), Ni (r= -0.030), Zn (r= 0.216), U (r=0.083), V (r=0.124) ve Co’ın (r=0.076) çok zayıf ve zayıf korelasyonları bulunmaktadır. Bu durum, Mo dışındaki diğer elementlerin su kütlesinden sapropele difüzyonunda ve tortullarda zenginleşmelerinde hümik asitlerdeki organometalik ligandların etkisinin olmadığını gösterir. Fe’in U (r= 0.204), Ni (r= 0.029) ve Zn ile (r= -0.142) olan çok zayıf korelasyon ilişkileri, U ve Zn’nun sapropelde zenginleşmelerinde piritin etkisinin olmadığını gösterir. Ancak, Fe’in Co ile (r= 0.535) orta ve Mo ile de (r= 0.722) güçlü korelasyon ilişkisi Co ve Mo’nin sapropelde zenginleşmesinde piritin etkili olduğunu gösterir. Örneklerde, Mn ile Cu (r= -0.562), Zn (r= -0.163), Ni (r= -0.318), V (r= -0.243), U (r= -0.142) ve Mo (r= -0.600) arasındaki çok zayıf korelasyon ilişkisi bu elementlerin su kütlesinden Mn oksi-hidroksitler ile sapropele difüzyonunda ve zenginleşmelerinde Mn oksi-hidroksitlerin hiçbir rol oynamadığını göstermektedir. Kükürt’ün Ni (r= -0.121), V (r= -0.177) ve Zn (r= -0.354) ile çok zayıf; Cu (r= 0.290) ve U (r=0.302) ile zayıf; Co (r=0.476) ile orta ve Mo ile de (r=0.729) kuvvetli korelasyon ilişkisi vardır. Bu durum, Co’ın CoS şeklinde, Mo’nin ise MoS2 şeklinde çökeldiğini; Cu, Zn, Ni, U ve V elementlerinin ise sülfid şeklinde bir zenginleşmelerinin olamadığını göstermektedir. Örneklerde, Fe ve S arasındaki çok güçlü (r=0.929) korelasyon ilişki Fe’nin pirit (FeS2) fazında çökeldiğini ve redoks koşulunun da anoksik olduğunu gösterir. Havzadaki redoks şartları; Th/U oranlarına göre tüm örneklerde; U/Th oranlarına göre RE-1 ve RE-7 numaralı örnekler dışında; V/V+Ni oranlarına görede RE-1,2,3,6 ve 12 numaralı örnekler dışında disoksik/suboksik ve anaoksiktir.
Keywords : Anoksik ortam, bitümlü kiltaşı, element zenginleşmesi, redoks koşulu, organik madde

ORIGINAL ARTICLE URL