1838 BALTALİMANI ANLAŞMASINDAN AVRUPA BİRLİĞİ'NE TÜRKİYE’NİN GÜMRÜK EGEMENLİĞİ

Authors : Hakan Ülker, Muhittin Tataroğlu

Pages : 110-137

Doi:10.56448/ataddergi.1759229

View : 89 | Download : 222

Publication Date : 2025-12-30

Article Type : Research Paper

Abstract :Bu çalışma, Türkiye’nin gümrük egemenliğini tarihsel süreklilik ve kurumsal bağımlılık bağlamında inceleyerek, 1838 Baltalimanı Ticaret Anlaşması ile 1995 Avrupa Birliği Gümrük Birliği rejimini karşılaştırmalı biçimde analiz etmektedir. Çalışmanın temelini gümrük politikalarının yalnızca ekonomik tercihler değil, aynı zamanda siyasal ve hukuksal egemenlik alanlarını dönüştüren stratejik araçlar olduğuna dayanmaktadır. Baltalimanı Anlaşması, Osmanlı İmparatorluğu’nun iktisadi denetimini büyük ölçüde kaybettiği bir süreci başlatmış, İngiliz tüccarlara tanınan ayrıcalıklar yerli üretimi zayıflatarak yapısal bağımlılık ilişkilerini derinleştirmiştir. Benzer biçimde, 1995 Gümrük Birliği Türkiye’yi modern bir bütünleşme rejimine dâhil etmiş, ancak karar alma mekanizmalarından dışlayarak asimetrik bir ilişki üretmiştir. Her iki dönemde de ekonomik yükümlülüklerin yüksek, kurumsal temsiliyetin ise sınırlı kalması, egemenliğin klasik tanımlarının yetersizliğini ortaya koymaktadır. Bu nedenle çalışma, egemenliğin yalnızca askerî ve siyasî kapasite ile değil, aynı zamanda ticaret kurallarını koyabilme gücüyle tanımlanması gerektiğini ileri sürmekte ve “Ticaret Egemenliği Teorisi’ni önermektedir. Söz konusu yaklaşım, serbest ticaret anlaşmaları, gümrük birlikleri ve küresel normların merkez ülkelerin egemenliğini kurumsal düzeyde tahkim ettiğini savunmakta, gerçek egemenliği ise küresel ticaretin normatif çerçevesini belirleyebilme kapasitesinde görmektedir. Bu bakış açısıyla, Türkiye’nin Gümrük Birliği’nin güncellenmesi sürecinde salt uyum sağlayan değil, kural koyucu aktör olarak konumlanması, ekonomik özerkliğini ve stratejik hareket alanını güçlendirecek temel bir gereklilik olarak değerlendirilmektedir.
Keywords : baltalimanı antlaşması, ekonomik bağımlılık, gümrük birliği, gümrük egemenliği

ORIGINAL ARTICLE URL