SAFEVİ DEVLETİ SONRASI MOLLABAŞILIK MAKAMININ GEÇİRDİĞİ DEĞİŞİM VE DÖNÜŞÜM

Authors : Tanju Ateş

Pages : 255-283

Doi:10.56448/ataddergi.1837899

View : 30 | Download : 29

Publication Date : 2025-12-30

Article Type : Research Paper

Abstract :Özet: Safevî Devleti, 1501 yılında Şah I. İsmail tarafından kurulduğunda sadâret makamı, şerî’-kazaî-ictimaî makamların en yüksek mercisi olarak ihdas edildi. Şeyhülislâm, kaziü’l kuzât, kadıasker, molla, hüccetülislâm ve sair şerî’-kazaî-ictimaî makamlar sadâret makamına bağlıydı. Şah I. Tahmasb döneminde şeyhülislâm makamına Ebü’l-Hasen Nûrüddin Ali İbn-i el-Hüseyn İbn-i Ali el-Kerekî el-Amîlî tayin edilmesiyle beraber sadâret makamının nüfuz ve otoritesi sarsıldı. Bu da şerî’-kazaî-ictmaî makamlardan çift başlılık ve adem-i otoriteyi beraberinde getirdi. Bu tarihten itibaren sadâret ve şeyhülislâm makamları siyasi otorite ve nüfuz için birbirleriyle amansız mücadeleye girdi. Bu nüfuz-otorite mücadelesi çok sayıda sadrın ve şeyhülislâmın azl edilmesine, sürgün edilmesine hatta öldürülmesine neden olmuştur. Şeyhülislâm ve sadrın zamanla zayıflamasıyla birlikte fakihler ve müctehitlerin Safevî sarayında güçlenmesi, tefekkür-i fıkhın galebesiyle H.1127/M.1715 mollabaşılık makamının icadına neden olmuştur. Şah Sultan Hüseyin döneminde şerî’-kazaî-ictimaî makamların en önde gelen makamı olan mollabaşılık makamı “en yüce ve yüksek dinî-mezhebî makamı ünvanıyla Safevî Şahlarının şahsi din ve mezhep müşaviri idi. Safevî Devleti’nin yıkılmasından sonra Afgan, Avşar, Zend ve Kaçarlar Hanedanları döneminde de mollabaşılık makamı mevcudiyetini korumuştur. Bu makamın zuhûr ve icadı her ne kadar Safevî Devleti’ne ait olmasına rağmen mollabaşılık makamı, Sünnî Afgan Yerel Hanedanı ve Avşarlar döneminde tam olarak gerçek hüviyetine kavuşmuştur. Zend Hanedanı döneminde mollabaşılık makamı, Kerin Han-ı Zend tarafından ortadan kaldırılmıştır. Sadr, tekrardan şerrî’-kazaî-ictimaî makamların başı olmuştur. Şeyhül-islâm, mollabaşı, kaziü’l kuzât ve sair şerî’-kazaî-ictimaî makamlar sadâret makamına bağlanmıştır. Bu uygulama Zend Hanedanın son dönemlerine kadar devam etmiştir. Kaçarlar döneminde de mollabaşılık makamı, divanî makamlar arasında yerini almamıştır. Ancak şahların, şehzadelerin ve emirlerin müşavirleri ve hecegânları ünvanıyla anılmışlardır. Bu makale; mollabaşılık makamının ihdası, Safevî Devleti, Afgan Sünni Hanedanlıkları, Avşar Hanedanı ve Zend Hanedanı dönemlerinde geçirdiği değişim ve dönüşümü ele almıştır.
Keywords : Afgan Hanedanı, Avhar Hanedanı, Zend Hanedanı, Mollabaşı, Şeyhülislâm, Evkâf

ORIGINAL ARTICLE URL