MEDRESELİLER YERİNE MEKTEPLİYE VERİLEN BİR GÖREV: AHMED NAÎM’E TECRÎD-İ SARÎH TERCÜME VE ŞERH VAZİFESİNİN TEVDİ EDİLMESİNDE SIRÂT-I MÜSTAKÎM’DEKİ TERCÜMELERİNİN ROLÜ

Authors : İdris Özekin

Pages : 653-681

Doi:10.46353/k7auifd.1745722

View : 156 | Download : 134

Publication Date : 2025-12-30

Article Type : Research Paper

Abstract :Ebû Abdillâh Muhammed b. İsmâîl el-Buhârî’nin (ö. 256/870) el-Câmiʿu’ṣ-ṣaḥîḥ adlı eseri Müslümanlarca Kur’ân-ı Kerîm’den sonra en güvenilir hadis kitabı olarak kabul edilmektedir. Ahmed b. Ahmed ez-Zebîdî (ö. 893/1488), Buhârî’nin el-Câmiʿu’ṣ-saḥîḥ’indeki sadece merfu hadislerden oluşan et-Tecrîdü’ṣ-ṣarîḥ li-aḥâdîs̱i’l-Câmii’ṣ-saḥîḥ adlı eseri tertip etmiş, eserden istifadeyi kolaylaştırmak için hadislerin senedini hazfederek, mükerrer hadisleri sadece bir yerde zikretmiştir. Diyanet İşleri Başkanlığı 1925 yılı bütçe görüşmelerinde Kur’ân-ı Kerîm’in ehil olmayan kişiler tarafından yapılan çevirilerden duyulan rahatsızlık ifade edilerek, acilen sahasında uzman kişiler tarafından Kur’ân-ı Kerîm’in tercüme ve tefsiri ile hadislerin tercüme ve şerhinin yapılmasının gerekliliği vurgulanmıştır. Bu vazifeyi yapacak kişilerde Arapça ve Türkçeyi iyi derecede bilme, İslâmî ilimlere vakıf olma, Batı dili bilme ve Batı felsefesine hâkim olma vasıfları aranmıştır. TBMM, 1925 yılında Diyanet İşleri Başkanlığını bir hadis kitabının Türkçeye kazandırılması hususunda görevlendirmiş, bunun üzerine Diyanet İşleri Başkanlığı da Zebîdî’nin “et-Tecrîdü’ṣ-ṣarîḥ” adlı eserini Türkçeye tercüme ve şerh edilmesi görevini Babanzâde Ahmed Naîm’e vermiştir. Kendisine bu görevin verilmesinde dönemin Afyon Mebusu Kâmil Miras etkili olmuştur. Ahmed Naîm Osmanlı’nın son döneminde yetişmiş, Galatasaray Lisesi ve Mülkiye Mektebi’nde eğitim görmüş ilim adamlarındandır. Arapça ve Fransızcayı Galatasaray Lisesi’nde öğrenmiş, okul tarihinde Fransızcadan en yüksek notu almış, özel derslerle Arapçasını geliştirmiştir. Bu noktada özellikle Mehmet Akif ile yaptıkları Fransızca ve Arapça okumalar önemlidir. Bu çalışmamızda Tecrîd-i Sarîh’in tercüme ve şerh görevinin medreseden yetişmiş çok sayıda ilim adamı varken Galatasaray Lisesi ve Mülkiyede eğitim almış olan Ahmed Naîm’e neden verildiği üzerinde durulacaktır. Bu görevin kendisine verilmesinde hadis sahasındaki yetkinliği, Batı felsefesine hâkimiyeti, oryantalistlerin İslâm Dini ve Hz. Peygamber ile ilgili iddialarına cevap verebilecek nitelikte olması sebebiyle midir? Bu soruya yazdığı eserler ve özellikle 1910-1911 yıllarında Sırât-ı Müstakîm Mecmuası’nda yaptığı Tecrîd-i Sarîh tercümeleri değerlendirilerek cevap aranmıştır. Çalışmada Ahmed Naîm’in hayatı, aldığı eğitim ve yaptığı görevler değerlendirilmiş gerek hadis gerekse diğer alanlarda verdiği eserler incelenmiştir. Ahmed Naîm; ilmi birikime sahip, sahasında uzman, kibirden uzak bir ilim adamıdır. Sırât-ı Müstakîm’de yazmaya başlarken, hata ettiğinde kendisini uyaran olursa çok memnun olacağını ifade eden mütevazi bir kişiliğe sahip idi. Bir kelimenin farklı harekelenmesi nedeniyle hadisin anlamı değişmiş, uyarılınca bir sonraki sayıda teşekkür ederek hatasını düzeltmiştir. Eserleri; Arap dili, hadis, Batı felsefesi ve sosyal konular olmak üzere dört ana grupta toplanabilir. Ahmed Naîm’in Sırât-ı Müstakîm’de Tecrîd-i Sarîh’den yaptığı tercümelerde uyguladığı yöntem, kullandığı dil, Arapça ve Türkçeye hâkimiyeti ve hadis alanındaki bilgi birikimi değerlendirilmiş olup aşağıdaki noktaların ön plana çıktığı görülmüştür. Hadisleri tercüme ederken kullandığı bazı Arapça-Farsça terkiplerin bugün anlaşılması biraz zor görünse de Ahmed Naîm’in dili yazdığı dönem anlaşılır idi. Tercüme sırasında Tecrîd-i Sarîh’in ana metninde olmamasına rağmen, Buhârî’nin farklı nüsha ve rivayetlerindeki değişiklik ve ziyadeleri hadislerin hemen altında zikretmiştir. Naîm çalışmasında lafzî tercümeye özen göstermiş, mananın daha iyi anlaşılması için kitabın ana metninde olmayıp başka rivayetlerde olan ziyadelerdeki kelimelerin anlamlarını tercümeye parantez içinde ilave etmiştir. Hadisi nakleden sahâbî hakkında da bilgi vermiştir. Bu durum bazen râvinin kim olduğunu açıklama şeklinde bazen de sahâbîyi diğer sahâbeden ayıran önemli özelliğine dikkat çekmiştir. Tecrîd-i Sarîh’teki yazım hataları dikkatinden kaçmamış, yanlış yazılan sahâbî isimlerini Buhârî’nin el-Camii’nden tashih etmiştir. Tecrîd-i Sarîh’i tercüme ve şerhini yapacak ilim adamında aranan özelliklerden hadis ilmine ve Arapçaya vakıf olma, iyi derecede Batı dili bilme, İslâm ve Batı felsefesi ile Oryantalistlerin fikirlerine ve çalışmalarına vakıf olarak onlara reddiyeler yazma maddeleri üzerinden Ahmed Naîm değerlendirilmiştir. O, Batılı tarzda bir eğitim almış ancak doğu ilimlerine vakıf olacak şekilde Arapça ve dini ilimleri de öğrenmiş ve bu alanda eserler vermiştir. Batı felsefe ve düşüncesini yakından tanımış; felsefe, mantık ve psikoloji alanında temel kitaplardan bazılarını Türkçeye kazandırmıştır. Araştırma neticesinde hadis alanında yaptığı tercüme ve şerhler onun bu sahadaki uzmanlığını ortaya koymuştur.
Keywords : Hadis, Babanzâde Ahmed Naim, Tecrid-i sarîh, Sırât-ı Müstakîm, Tercüme ve Şerh

ORIGINAL ARTICLE URL