AMAÇSIZ YARATIMIN ANLAMI: İBN SÎNÂ METAFİZİĞİNDE TENZİH ÜZERİNE BİR İNCELEME

Authors : Emre Çeliker

Pages : 605-630

Doi:10.46353/k7auifd.1750395

View : 117 | Download : 108

Publication Date : 2025-12-30

Article Type : Research Paper

Abstract :Bu çalışma, İbn Sînâ’nın Tanrı anlayışı çerçevesinde yaratma fiiline herhangi bir amaç atfetmenin felsefi olarak mümkün olmadığını savunmaktadır. İnceleme, İbn Sînâ’nın eş-Şifâ: Metafizik, en-Necât ve el-İşârât ve’t-Tenbîhât gibi temel eserleri esas alınarak yürütülmüş; kavramsal çözümleme ve metin karşılaştırması yöntemleriyle sistematik bir okuma gerçekleştirilmiştir. Ayrıca ilgili ikincil kaynaklardan, İbn Sînâ’nın yaratma anlayışının metafizik bağlamını bütünlüklü biçimde ortaya koymak amacıyla yararlanılmıştır. İbn Sînâ’nın sisteminde Tanrı, varlığı kendi zatından kaynaklanan, başka hiçbir şeye bağlı olmayan Zorunlu Varlık (vâcibü’l-vücûd) olarak tanımlanır. Zorunlu Varlık, her türlü eksiklik, değişim, bölünme ve çoğulluktan münezzehtir, ezelî ve ebedîdir; mutlak anlamda yetkin, basit ve aşkındır. O\\\'nun zatında hiçbir türden potansiyellik, belirsizlik ya da beklenti söz konusu değildir. Zatının tam anlamıyla fiil halinde (bi\\\'l-fiil) oluşu, O\\\'nu herhangi bir yetkinliğe ulaşma çabasından bağımsız kılar. Bu metafizik yapı, Tanrı’nın fiillerinin de aynı ontolojik tutarlılıkla açıklanmasını gerektirir. Dolayısıyla yaratmanın bir amaca yönelik olarak gerçekleştiği düşüncesi, Tanrı’nın eksik olduğu ya da yaratma yoluyla bir amacı gerçekleştirmek istediği anlamına gelir. Bu ise hem Tanrı’nın yetkinliğini hem de O’nun tenzihini ihlal eder. Çünkü amaç kavramı, yalnızca eksik varlıkların kendi yetkinliklerini tamamlamak üzere yöneldikleri bir hedefe işaret eder. İbn Sînâ, bu nedenle yaratma fiilini iradeye, tercihe ya da belirli bir hedefe bağlamaz. Aksine, yaratma Tanrı’dan zatî zorunlulukla meydana gelen bir “feyz” olarak ortaya çıkar. Bu açıklama, onun sudûr teorisinin temelini oluşturur. Sudûr, Tanrı’nın dışsal bir niyet veya hedef olmaksızın, zatının gereği olarak varlık meydana getirmesi demektir. Bu anlamda Tanrı’nın yaratması, herhangi bir beklentiye veya arzuya dayanmaz. Tanrı yaratır; çünkü zatı gereği varlık verir. Bu düşünce modelinin yaratma anlayışı, hem nedensel bir açıklama zeminine sahip olur hem de Tanrı’nın aşkınlığını ve değişmezliğini muhafaza eder. Böylece yaratma fiili, amaçsız fakat anlamlı bir fiil olarak tanımlanabilir. Bu model, yalnızca metafizik düzeyde bir açıklama sunmakla kalmaz, aynı zamanda Tanrı’nın mutlak yetkinliğini de korur. Çünkü Tanrı’nın fiillerinin herhangi bir dışsal gerekçeye bağlı olması, O’nu belirlenebilir ve yönlendirilebilir kılacak; bu da aşkınlık vasfını zedeleyecektir. Yaratmanın amaçsız oluşu, onun keyfî ya da rastlantısal olduğunu değil, bilakis Tanrı’nın zatî zorunluluğunun bir tezahürü olduğunu ifade eder. Bu bakımdan İbn Sînâ’nın sistemi, hem bir eylemin zorunlu ve amaçsız olabileceğini hem de bu amaçsızlığın anlamlı olabileceğini ortaya koyar. Ayrıca bu yaklaşım, klasik teistik modellerde sıklıkla karşılaşılan “Tanrı neden yaratmıştır?” sorusuna yönelik güçlü bir felsefi zemin sağlar. Tanrı’nın yaratmaya karar verdiği bir zaman diliminin olması gerektiği düşüncesinin de amaçla ilişkili olduğunu gösterip bertaraf ederek, yaratmayı zaman üstü bir zorunluluk olarak kavramsallaştırır. Sonuç olarak bu çalışma, İbn Sînâ’nın yaratma anlayışını, tenzih ve zorunluluk ilkeleriyle tutarlı biçimde amaçsallık ve yönelim açısından incelemekte; anlamlılığın yalnızca teleolojik bağlamda değil, metafizik bir zorunluluk temelinde de kurulabileceğini göstermektedir.
Keywords : İslam Felsefesi, İbn Sînâ, amaçsız yaratma, sudûr teorisi, Zorunlu Varlık

ORIGINAL ARTICLE URL