FİLİSTİNLİ ŞAİR VE ELEŞTİRMEN SELMA EL-HADRÂ’ EL-CEYYÛSÎ VE PROTA PROJESİ

Authors : Turgay Gökgöz

Pages : 917-947

Doi:10.46353/k7auifd.1757965

View : 262 | Download : 452

Publication Date : 2025-12-30

Article Type : Research Paper

Abstract :Günümüz Arap dili ve edebiyatı sahasının önemli eleştirmenlerinden Filistinli şair, araştırmacı, çevirmen, antolojist ve akademisyen Selma el-Hadrâ’ el-Ceyyûsî, eserleriyle yakın dönem Arap edebiyatına ciddi katkılar sağlamış bir isimdir. Filistinli bir Arap olarak İngiltere’de eğitim alması ve Arap edebiyatını Batı’dan bakan bir gözle değerlendirebilmesi kendi tespitlerinin doğru ve isabetli olmasını sağlayan etkenler arasındadır. Akademik kariyerine başlamadan kısa bir süre önce radyo ve gazetecilik alanında çalışmıştır. Gazete ve dergilerde çok sayıda yazılar kaleme aldı. Justine Durrell ve Frans Balthazar gibi isimlerin romanlarını çevirdi. Pek çok ülkeyi ve şehri ziyaret etmiş, el-Âdâb ve Şi‘r gibi döneminin meşhur dergilerine katkıda bulunmuştur. el-Ceyyûsî, düzyazı şiirini reddetmek şöyle dursun, onun hakkında olumlu ve derinlemesine yazılar yazdı. Hartum, el-Cezayir ve Konstantîne üniversiteleri gibi okullarda dersler verdi. Ayrıca, ABD’de misafir öğretim üyesi olarak bulundu. Arap şiirinin gelişimiyle ilgili yoğun ilgisi, onu daha önce benzeri görülmemiş bir çalışmaya, XIX. yüzyıldaki yeniden canlanmadan bu yana Arap şiirinin geçirdiği büyük değişimleri kapsamlı bir şekilde ele almaya yöneltti. Böylelikle de doktora tez konusu belirlenmiş oldu. SOAS’da kaleme almış olduğu ve sonralarda hem Arapçaya çevrilen hem de geliştirilerek 2 cilt hâlinde İngilizce olarak neşredilen ve doktora tezinin kitaplaştırılmış hâli olan Trends and Movements in Modern Arabic Poetry adlı eseri Arap edebiyatı tarihi sahasında oldukça önemli bilgiler, eleştiriler ve tespitler içeren kıymetli bir çalışmadır. el-Ceyyûsî, dersteyken öğrencilerinden birisinin Arap kültürü ve edebiyatının yoksul olduğunu ifade etmesi üzerine bunun aksini kanıtlamak için PROTA adlı projesine adım attı. el-Ceyyûsî’nin 1980 yılında başlattığı PROTA adlı proje çalışması Arap dünyasında çeviri sahasındaki en önemli projeler arasında yerini alır. el-Ceyyûsî’nin Batı dünyasının Arap edebiyatını yeterince tanımadığını fark etmesinin ardından Batı dünyasına özellikle İngilizce konuşulan dünyaya Arap edebiyatının en az diğer edebiyatlar kadar sofistike, zengin ve kadim bir edebiyat olduğunu ispatlamak amacıyla başlatılan proje, dünya çapında meşhur akademisyenler ve çevirmenlerin katkılarıyla gerçekleştirilmiştir. Bu proje kapsamında el-Ceyyûsî, Batı ve Arap dünyasında onlarca çevirmen, editör ve araştırmacı ile çalıştı. Projenin resmî bir merkezi yoktu ve el-Ceyyûsî’nin Boston, Londra ve Amman’daki evleri proje ofisi olarak hizmet verdi. 80’li yıllarda modern ve klasik Arap yazar ve şairlerinin en değerli edebî şiirleri, kısa öyküleri, romanları ve oyunları arasından kendi seçtiği eserleri çevirerek tek tek yayımlamaya başladı. 1990 yılında el-Ceyyûsî, Arapça bilimsel çalışmaları İngilizce olarak erişilebilir hâle getirmeye odaklanan “East-West Nexus”u kurdu. Arap edebiyatının önde gelen yazarlarının eserlerinin İngilizceye çevrilmesi, Batı dünyasının Arap edebiyatını daha iyi tanımasına vesile olan önemli bir aşamadır. Kendi yazılarıyla birlikte el-Ceyyûsî’nin sesi, 1950’lerden 1970’lere kadar Arap edebiyat sahnesine hâkim olan Arap şiirinin yenilenmesi tartışmasında kritik bir öneme sahipti. PROTA çatısı altında el-Ceyyûsî, Arap edebiyatının İngilizce antolojilerinden ve çevirilerinden oluşan bir külliyat yarattı. 1987 ile 2010 yılları arasında toplam 11 eser yayımlandı. Ayrıca 40’a yakın roman, kısa öykü, anı ve oyunun yayımlanmasını denetledi. Doğrudan lirizmin ötesine geçen serbest vezin şiirler kaleme aldı ve açıkça aruz geleneğinden, Arap ve Avrupa şiirinden besleniyordu. İlk ve tek şiir kitabında el-Ceyyûsî hem erkek hem de kadın serbest vezin şairleri arasında kendisine öncü bir yer edinen şiirsel metinlere yer verdi ve bu, onu kendi kuşağının diğer Arap kadın şairlerinin şiirleriyle karşılaştırıldığında ayrıcalıklı bir konuma yerleştirdi. Bu çalışmada öncelikle Selma el-Hadrâ’ el-Ceyyûsî’nin hayatına ve edebî kişiliğine yer verilecek, ardından PROTA adlı projesi detaylı bir şekilde anlatılacak ve son olarak da kısaca el-Ceyyûsî’nin şiirsel yönüne dikkat çekilecektir. Bu bağlamda da el-Ceyyûsî’yi ülkemiz Arap dili okuruna tanıtmak ve gerçekleştirdiği projeleri anlatarak benzer projelerin de Arapçadan Türkçeye yapılması gerektiği fikrini öne atmak amaçlanmıştır.
Keywords : Arap Dili ve Edebiyatı, Çeviri, Filistin, Selma el-Hadrâ’ el-Ceyyûsî, PROTA.

ORIGINAL ARTICLE URL