Dîvânu Lugâti’t-Türk ve Eşdizimlilik: Türkçenin İlk Eşdizim Sözlüğü

Authors : Nuh DOĞAN

Pages : 689-713

Doi:10.51531/korkutataturkiyat.1212603

View : 57 | Download : 13

Publication Date : 2022-12-30

Article Type : Research Paper

Abstract :Dîvânu Lugâti’t-Türk insert ignore into journalissuearticles values(DLT); günümüz modern sözlüklerinden beklenen bilgi tiplerinin tamamını bütünüyle içermese de sözcüklerin eşdizimlilik bilgisini çeşitli yollarla titizlikle betimler. DLT\`nin sıklık kullanımının öncelendiği, eşdizimlere dayalı bir yapısının ve yönteminin olduğu, sözcüklerin çoğunlukla eşdizimsel kullanımına ve anlamına göre betimlendiği ileri sürülebilir. DLT’de benimsenen bu tutum DLT’nin sözlük türünün, amacının ve hedef kitlesinin ne olabileceği hakkında önemli bazı ipuçları vermektedir. DLT, literatürde çoğunlukla ansiklopedik bir sözlük olarak kabul edilir. Mikro yapısı incelendiğinde DLT’nin amacına ve hedef kitlesine uygun olarak çoğunlukla kullanım insert ignore into journalissuearticles values(edim bilimsel); bilgisinin de verildiği sıklık kullanımı yüksek kalıp dil birimleri ve eşdizim sözlüğü özelliklerini taşıdığı görülür. Buna, DLT’de özellikle fiilleri doğrudan tanımlamak ya da açıklamak yerine eşdizimsel kullanımı ve sınırlılıkları verilerek eşdizimsel anlamlarıyla tanımlanması delil gösterilebilir. Zira Kâşgarlı’nın yüksek seviyede eşdizimlilik farkındalığının olduğu, eşdizimleri ve eşdizimsel tanımlamayı özellikle tercih ettiği görülür. Bu çalışmada DLT’nin sözcüklerin eşdizimlilik bilgisine dayandığından mikro yapısı açısından bir eşdizim sözlüğü olarak tasarlandığı ileri sürülmektedir. DLT’de eşdizimlerin nasıl sunulduğu ve DLT’nin bir eşdizim sözlüğünün hangi özelliklerini barındırdığı tartışılmıştır. DLT’nin en özgün tarafının modern eşdizim sözlüklerine koşut biçimde Türkçe eşdizimleri seçme ve betimleme yöntemi olduğu, bu yönleriyle DLT’nin sözcük ve sözcük birleşmelerinin sıklık kullanımının öncelendiği bir kalıp dil birimleri ve eşdizim sözlüğü olarak tasarlandığı ileri sürülmüştür.
Keywords : Dîvânu Lugâtit Türk, eşdizimlilik, eşdizim sözlüğü, kalıp dil birimleri, Türkçe eşdizimler, Dîvânu Lugâti, collocations, collocations dictionary, formulaic units, Turkish collocations, Dîvânu Lugâti

ORIGINAL ARTICLE URL