Özbekçede kirish/kiritma Söz Yapıları Üzerine

Authors : Tugba Bilveren
Pages : 1089-1101
Doi:10.51531/korkutataturkiyat.1383090
View : 70 | Download : 91
Publication Date : 2023-12-31
Article Type : Research Paper
Abstract :Özbekçe gramer kaynaklarında kiritma (giriş), kirish (giriş), kirish soʻz (giriş söz), kiritma boʻlak (giriş), kirish/ kiritma birikma (giriş cümleciği) ve kirish / kiritma gap (giriş cümlesi) başlıklarıyla verilen bu yapılar konuşmacının, cümlenin geneline ya da her bir ögeye yüklediği duygusal durumu gösteren yapılardır. Cümlenin ögesi durumunda olmayan ama tüm cümleyi ilgilendiren ve giriş söz niteliği taşıyan kirish/kiritma söz yapıları aynı zamanda düşüncedeki kesinlik, şüphe, tahmin gibi anlamları bildiren kiplik sözler olarak da değerlendirilir. Türkiye Türkçesi gramerlerinde edatlar, cümle başı edatları, cümle menşeli edatlar, bağlam, cümle dışı unsur gibi başlıklar altında örneklerini gördüğümüz bu konunun Özbek gramerciliğinde nispeten farklı değerlendirildiği görülür. Birinchidan (birincisi, ilk önce), masalan (mesela), yaʻni (yani), modomiki (madem ki), shekilli (galiba), afsus (maalesef, ne yazık ki), esiz (maalesef), demak (yani, demek öyleyse), darhaqiqat (gerçekte, gerçekten), baxtimizga (iyi ki ), toʻgʻri (doğru), rost (doğru), shubhasiz (şüphesiz), soʻzsiz (koşulsuz, şartsız), aftidan (galiba), haqiqatan (hakikaten, gerçekten), odatda (genellikle), qisqasi (velhasıl), albatta (elbette), aytganday (akla gelmişken), shunday qilib (böylece), oxiri (son olarak) vb. sözler cümlede müstakil halde bulunan kiritma söz yapılarıdır. Özbekçede kiritma olarak kullanılan bazı sözlerin asıl anlamını kaybettiği de görülür. Örneğin; aftidan (galiba, anlaşılan) sözcüğünün aft (yüz, çehre) anlamı unutulmuş, konuşanın tahminini, çıkarımını ifade eden bir söz olmuştur. Aynı şekilde kendi anlamını kısmen kaybetmiş ve kiritma söz görevinde kullanılmış fiiller de vardır. Ishon- (inan-), koʻr- (gör-), qara- (bak-) fiilleri de cümlede anlamına göre kiritma söz olarak kabul edilir. Bu çalışmamızda Özbekçede sıklıkla görülen ve müstakil bir gramer kategorisi olarak değerlendirilen bu yapıların durumları ortaya konulmaya çalışılacaktır.
Keywords : Özbekçe, kiritma, giriş söz, modal söz

ORIGINAL ARTICLE URL