Klasik Türk Şiirinde Hayvan Adlarıyla Yapılan Uyku Konulu Nitelik/ Deyim Aktarmaları

Authors : Nilgün Büyüker Güngör

Pages : 606-641

Doi:10.16985/mtad.1656103

View : 172 | Download : 336

Publication Date : 2025-12-15

Article Type : Research Paper

Abstract :Klasik Türk şiirinde hemen her konuda türlü ilgi ve benzetmelerle doğadan insana, insandan doğaya, doğadan doğaya vs. sayısız nitelik aktarmasının yapıldığı malumdur. Eskilerin “söz sanatı” olarak gördüğü bu anlam olaylarını kimi günümüz araştırmacıları “metafor” başlığında toplarken kimileri de “deyim aktarması” olarak tanımlamaktadır. Bu makalede de klasik Türk şiiri metinlerinde uyku konusunda hayvan adlarıyla yapılan ve zamanla öbekleşen şu üç “doğadan insana aktarma” olayı ele alınmıştır: 1. Tavşan uykusu, 2. Kuş uykusu, 3. İt uykusu. Bu araştırmanın dayandırıldığı üç temel sacayağı ise şöyledir: Tarihî/modern-tek dilli/çok dilli sözlükler, ibare-bağlam ilişkisi ve zooloji kaynakları. Metin, sözlük ve zooloji kaynaklarının mukayesesinin sonucunda “tavşan uykusu”nun günümüz Türkçesindeki ve daha çok 19. yüzyıl sonrasında hazırlanan sözlüklerdeki “hafif uyku, tetikte uyku” anlamının tam tersine klasik Türk şiiri metinlerinde “ağır uyku, derin uyku, gaflet uykusu; yalandan uykuya yatmak, uyurken uyanık gözükmek” anlamlarına geldiği ve “ver-” eylemiyle birlikte “tavşan uykusu ver-” şeklinde kalıplaşarak “hile, yalan, düzen; aldatmak, kandırmak” mecazî anlamlarını karşıladığı; birkaç sözlükte sınırlı anlam çerçevesiyle yer alan “kuş uykusu”nun “kısa süreli uyku, kısa süreli derin uyku, gaflet uykusu, uyanık gözüküp uykuda olma veya uyuyor gözüküp uyumama, hile, düzen, yalan, aldatma, kandırma, yalanlarla kandırma, kolayca uyu(t)mak [aldat(ıl)mak]” anlamlarına geldiği ve sözlüklerde tesadüf edilemeyen “it uykusu”nun ise “uzun süreli uyku, derin uyku; uzun süreli uyku uyumak, derin uykuya dalmak; ölü gibi yatmak” anlamlarında kullanıldığı anlaşılmıştır.
Keywords : Klasik Türk Şiiri, Metafor, Tavşan Uykusu, Kuş Uykusu, İt Uykusu.

ORIGINAL ARTICLE URL