Ahlaki Özgürlüğü Thomas Reid’ten Okumak

Authors : Sevgi Çakır
Pages : 166-185
Doi:10.15370/maruifd.1633072
View : 69 | Download : 23
Publication Date : 2025-06-30
Article Type : Research Paper
Abstract :Thomas Reid (ö. 1796), genel olarak sağduyu fikri ve algı teorisi ile bilinse de onun ahlak ile ilgili düşünceleri de hiç şüphesiz en az sağduyu ve algı teorisi kadar önemli ve merak uyandırıcıdır. Reid felsefi üretiminin çoğunda ahlak konularına odaklanmıştır. Ancak döneminin felsefe anlayışı düşünüldüğünde Hobbes’un, Locke’un ve Hume’ın felsefesinin gölgesinde kaldığı da göz ardı edilemez bir gerçektir. Reid felsefi sisteminde söz konusu düşünürlerin özellikle ahlak ve insan doğasına ilişkin fikirlerini eleştirmiş, bu eleştirilerini sistemli ve sağlam bir zemine oturtmaya çalışmıştır. Öncelikle Reid için ahlak, insan bilgisinin bir parçasını oluşturmaktadır. Hem karakter oluşumunda hem de bilgi ve eylem üzerinde çokça etkili olan ahlakın Reid’in felsefesinde önemli bir yere sahip olmasının bir nedeni olarak, filozofun görevinin yaratılışın tüm yönleriyle ilahi düzeni keşfetmek olduğuna inanmasının da etkisi vardır. Ancak Reid’in ahlak ile ilgili görüşleri üzerinde yeterli çalışmalar yakın zamanlara kadar ne yazık ki yapılmamıştır. Onun ahlaki özgürlük ile ilgili görüşleri de buna dâhildir. Reid ahlaki özgürlüğe sahip olduğumuz iddiasını liberteryen anlayış üzerinden şekillendirir. Özgür irade ve determinizm tartışmalarında özgür iradeye sahip olduğumuzu ve özgür irade ile determinizmin bağdaşmaz olduğunu savunan liberteryenizm bu iddiasını çeşitli teoriler ile destekler. Liberteryenizmin sıkı savunucularından Reid de ahlaki özgürlüğe sahip olduğumuz iddiasını, fail-nedensel teori ile açıklar. Fail-nedensel teoriye göre bir eylemin nedeni failin kendisidir. Ahlaki özgürlük de kişinin iradesi üzerindeki güçtür yani kişinin iradesini belirleyebilme gücüdür. Reid basitçe determinizmle bağdaşmayan bir özgür irade açıklaması getirir. Ahlaki özgürlük fikrini güç, aktif güç ve özgürlük kavramları üzerinden açıklamaktadır. Reid, determinizmi zorunluluk olarak tanımlar ve ahlaki özgürlük fikrinin bu zorunluluğa açıkça karşı olduğunu ileri sürer. Bu bakımdan bu makalenin amaçlarından biri, Reid’in ahlaki özgürlük ile ilgili fikirlerini olabildiği kadar açık ve anlaşılır bir şekilde ortaya koymaktır. Diğeri, Reid’in ahlaki özgürlüğün varlığını ispatlamak için oluşturduğu argümanlarının makul olup olmadığını analiz etmektir. Aynı zamanda Reid’in ahlaki özgürlük ile ilgili fikirlerini, argümanlarını ve bunlara yapılan yorumları da işin içine katarak onun ahlak düşüncesinde bir model olduğu iddiasını ileri sürmek de bu makalenin amaçlarından biridir. Bu makalede ulaşılan sonuçlara göre Reid’in ahlaki özgürlük ile ilgili görüşleri yer yer eksik ve karmaşık olsa da başarılı ve iyi oluşturulmuş bir özgürlük savunmasıdır. Aynı zamanda determinizmin (zorunluluğun) kabul edilemeyeceğini makul bir şekilde göstermektedir.
Keywords : Thomas Reid, ahlaki özgürlük, güç, aktif güç, zorunluluk

ORIGINAL ARTICLE URL