MEDRESE-TEKKE BÜTÜNLÜĞÜNDE YETİŞMİŞ BİR ÂLİM TİPİ: İMAM GAZZÂLÎ ÖRNEĞİ

Authors : Birol YILDIRIM, Ahmet KARAKUŞ

Pages : 67-106

Doi:10.31126/akrajournal.451018

View : 55 | Download : 13

Publication Date : 2018-09-11

Article Type : Research Paper

Abstract :Taklitten hoşlanmayan bir karaktere sahip olduğu anlaşılan Büyük Selçuklu Devleti’nin İslam âlimi, filozofu, mutasavvıfı ve Nizâmiye Medreselerinin müderrisi İmam Gazzâlî (v. 505/1111) kariyerinin en zirve noktasında “hastalık” ve “şüphecilik” diye nitelediği birkaç ay süren entelek-tüel bir krize girer. İmam Gazzâlî kendisini hakikati arama sürecine iten bu buhranlı süreçte duyulara deney ve akla dayanan bilgilerin gerçekliği konusunda derin bir şüpheye düşer. “Al-lah’ın kalbine attığı nur” sayesinde yeniden sağlığına kavuştuktan sonra, hakikati araştıranların kelamcılar, batıniler, filozoflar ve sufilerden oluşan dört gruptan ibaret olduğunu ifade ederek adı geçen düşünce sistemlerini bu konularda telif eser yazacak şekilde derinlemesine incelemeye başlar. Sonunda müellif en mükemmel yolu seçmiş olan, en makbul hayat tarzına ve en güzel ahlaka sahip olduklarına inandığı sufilerin yolunda karar kılar ve bu yol ile hakikate ulaşır.  Müellif bu arayış sürecini alanında nadir bir eser olan ve el-Münkızu mine’d-dalâl ola-rak tanınan otobiyografik eserinde anlatır. Gazzalî’nin hayatındaki değişim kadar eser de çok önemlidir. Zira İslam dünyasında toplumsal yaşantının ayrıntılarını irdeleyen otobiyografik eserler oldukça azdır. İlahî emir ve yasaklara riayeti, Allah Teâlâ’nın rızasını kazanmayı kendile-rine hedef edinen, “kâl”den ziyade “hâl”e önem veren sufiler kendilerinden bahsetmekten özel-likle kaçınmışlardır. Bu meyanda yazılan eserler daha çok talebeleri tarafından yazılmış, hayat hikâyeleri teracim kitaplarında ve şuara tezkirelerinde yazılan bilgilerle günümüze ulaşmıştır.  İşte biz bu çalışmamızda söz konusu eseri merkeze alarak İmam Gazzâlî’nin taklitten tahkike  “ilim”den “ayn”a giden süreçte zihin ve gönül dünyasında meydana gelen büyük deği-şimin izlerini süreceğiz. Bunu yaparken V/XI. yüzyıl İslam dünyasının inanç ve fikir hareketle-rini de nazara vermeye ve bu noktadan geleceğe ışık tutmaya çalışacağız. 
Keywords : İmam Gazzâlî, el Münkızu mined dalâl, Büyük Selçuklu Devleti, Nizâmiye Medreseleri, med rese, müderris, tekke, tasavvuf, sufi, mutasavvıf

ORIGINAL ARTICLE URL