Gayrimüslim Osmanlı Askerlerine Yönelik Bir Zorunlu Çalışma Biçimi Olarak Birinci Dünya Savaşı’nda “Amele Taburları”

Authors : Mihrican Zorlu Günok

Pages : 758-787

View : 176 | Download : 196

Publication Date : 2025-12-17

Article Type : Research Paper

Abstract :Zorunlu çalışma, güç ve iktidar ilişkilerinin biçimsel yapısını ve içeriğini yansıtması açısından insanlık tarihinin en köklü olgularından birisidir. Her ne kadar günümüz koşullarında bir suç unsuru gibi algılansa da geçmişte iktidara malik olanlar, sermaye sahipleri ve devletler tarafından sıklıkla uygulanmıştır. Diğer yandan, devletlerin bu konuda rıza üretme ve meşruiyet sağlama noktasında elinin hâlâ çok güçlü olduğu da vurgulanmalıdır. Bu çalışmada, Osmanlı İmparatorluğu’nun daha önceki dönemlerinde de hayata geçirilen ancak Birinci Dünya Savaşı’ndaki uygulanma biçimi hayli tartışmalı olan Amele Taburları konusu zorunlu çalışma bağlamında ele alınacaktır. Savaş durumunda, bir tür geri hizmet birliği rolü üstlenerek düzenli orduya destek olmaları amacıyla kurulan bu taburlar, özellikle Birinci Dünya Savaşı’nda büyük ölçüde silahsızlandırılmış gayrimüslim askerlerden oluşturulmuş ve bu asker işçiler oldukça zorlu koşullarda zorunlu hizmete tabi tutulmuşlardır. Nitekim, bu çalışma açısından önem taşıyan noktalardan biri Amele Taburları’nın geçmiş dönemlerde üstlendiği rol değil, Osmanlı’nın son döneminde ne türden bir amaca hizmet etmek üzere kurulmuş olduğudur. Ermeni Tehcirindeki rolü nedeniyle oldukça tartışmalı bir konu olan Amele Taburları, Türkiye’de üzerine çok fazla çalışılmamış olmasına rağmen oldukça dikkat çekici bir konudur. Balkan Savaşları’nda alınan yenilginin yarattığı hayâl kırıklığı ve aynı dönemde hız kazanan milliyetçilik akımlarının bir tehdit olarak algılanması Osmanlı Devleti’nin Amele Taburları’nı önceki dönemlerden farklı bir amaçla, bir tür etnik denetim aracı olarak kullanmasına neden olmuştur. Mevzu bahis denetime sadece Ermenilerin değil Rumların, Yahudilerin ve diğer gayrimüslim unsurların da dâhil edildiğini ilave etmek gerekir. Uygulama bir yönüyle uluslaşma projesinin bir yansımasıdır. Diğer yandan, bu durum Müslüman Türk unsurların bu taburlarda hiç bulunmadığı anlamına da gelmemektedir. Taburların büyük kısmında, sayısal olarak gayrimüslimlerin altında olsa da Müslüman Türkler de bulunmuştur. Ancak askerlik çağındaki Osmanlı nüfusunun büyük bir bölümü zorunlu askerlik hizmetinde olduğundan Birinci Dünya Savaşı döneminde Amele Taburları’nda bulunan Müslüman Türklerin taburlarda zorunlu çalışmaya tabi tutulan gayrimüslim nüfus kadar genç olmadığı sonucuna kolaylıkla varılabilir. Bu çalışmayla amaçlanan hem literatürde konuyla ilgili eksikliği gidermek hem de tarihsel bir olguya sosyal politika perspektifi üzerinden teorik bir temel kazandırmaktır. Genellikle tarihçilerin üzerine çalıştığı bir konuyu sosyal politika literatüründe tartışma konusu yapmak da diğer bir amaçtır. Konunun zorunlu çalışma ekseninde tartışılması ve Amele Taburları’nın çalışma koşullarının özel olarak vurgulanması da bu yüzdendir. Sonuç olarak, Amele Taburları’nın varoluş koşulları, faaliyetleri ve çalışma biçimleri despotik emek rejimlerinin nitelikleri hakkında da bir şeyler söylemektedir. Bu nedenle, çalışmada Amele Taburları’nın mümkün olduğunca disiplinler arası bir yaklaşımla tartışılması amaçlanmıştır.
Keywords : Zorunlu Çalışma, Birinci Dünya Savaşı, Zorunlu Askerlik, Balkan Savaşları, Amele Taburları.

ORIGINAL ARTICLE URL